Қазақстанның тұрғын үй несиесі нарығында елеулі құрылымдық теңгерімсіздік байқалады.
Қазақстан қаржыгерлері қауымдастығының (ҚҚҚ) бірінші тоқсандағы есебіне сәйкес, екінші деңгейлі банктердің (ЕДБ) меншікті коммерциялық ипотекалық бағдарламаларының үлесі 14,9%-ға дейін төмендеген. Сарапшылар бұл көрсеткішті коммерциялық банктердің нарықтық сұранысты қанағаттандыра алмай, баспана іздеген халықты несиелеуден іргесін аулақ салуымен түсіндіреді, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.
Ағымдағы жылдың алғашқы үш айында ипотекалық несиелендірудің жалпы көлемі номиналды түрде 12,3%-ға өсіп, 438 млрд теңгені құрады. Алайда бұл өсім коммерциялық банктердің белсенділігінен емес, тек қана мемлекеттік қолдау бағдарламаларының есебінен қалыптасқан. Несие беру көлемін 54,3%-ға (347,5 млрд теңгеге дейін) арттырған жалғыз құрылым «Отбасы банк» болды. Осы уақытта өзге жекеменшік банктердің дәстүрлі өнімдері 53,6%-ға қысқарған. Нарықтағы коммерциялық банктердің үлесі рекордтық 14,9%-ға дейін құлдырап, ипотека берушілердің негізгі бөлігі ойыннан шығып қалды.
Коммерциялық банктердің ипотека беруді тоқтатуына не себеп болды?
Банк секторының меншікті ипотекалық өнімдерді дамытудан бас тартып, несие желілерін жауып тастауына бірнеше ішкі және жүйелі фактор әсер етті:
1. Банктердің тиімді әрі икемді өнім ұсына алмауы:
Ұлттық банктің жоғары базалық мөлшерлемесі жағдайында екінші деңгейлі банктер халық үшін қолжетімді және тартымды ипотекалық өнімдер әзірлеуге құлықсыздық танытуда. Олар тәуекелі жоғары ұзақ мерзімді тұрғын үй несиесін дамытқаннан көрі, пайызы жоғары қысқа мерзімді тұтынушылық несиелер беруді жөн көреді. Нәтижесінде, ЕДБ ипотека нарығын өз бетімен реттеуден бас тартып, өз клиенттерін өзге несиелеу бағыттарына ауысуға мәжбүр етті.
2. Банктердің тәуекелден қашуы және талаптарды тым қатайтуы:
Нарықтағы жалпы ипотекаға өтінім берушілер саны 20,7%-ға азайып, соңғы екі жылдағы ең төменгі көрсеткішті (192 мың өтініш) көрсетті. Бұл — халықтың ипотека алғысы келмегендігінен емес, коммерциялық банктердің заемшыларға қоятын талаптарын (айлық табыс, кепіл мүлкі, алғашқы жарна) тым қатайтып жіберуінің салдары. Пәтер бағасының өсуі жағдайында банктер өз тәуекелдерін ғана ойлап, клиенттерді іріктеуді күшейтті, бұл қарапайым азаматтардың ипотека алу мүмкіндігін шектеді.
3. Қаржыландыру көздерін өз бетінше тарта алмау:
Жекеменшік банктер Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорынан (БЖЗҚ) және мемлекеттік қорлардан келетін дайын капиталға арқа сүйеп үйренген. Зейнетақы жинағының ең төменгі жеткіліктілік шегінің кезекті рет көтерілуі нарыққа құйылатын жеке капитал көлемін шектеген сәтте, коммерциялық банктер сырттан дербес инвестиция тартудың немесе өзіндік ұзақ мерзімді қор қалыптастырудың балама жолдарын ұсына алмады.
Несие портфелінің іріленуі және банктердің енжарлығы
Сарапшылар нарықта «ірі чектер синдромының» қалыптасқанын айтады. 10 миллион теңгеге дейінгі шағын қарыздар үлесі 17%-ға дейін қысқарса, 20 миллион теңгеден асатын ірі несиелердің үлесі 37%-ға дейін өскен. Бұл үрдіс Алматы, Астана, Шымкент сияқты мегаполистердегі шаршы метр құнының қымбаттауынан туындап отыр. Алайда коммерциялық банктер бағаның өсуіне бейімделген жаңа өнімдер шығарудың орнына, несие беру көлемін одан әрі қысқартып, портфельдің іріленуіне жол берді.
Ұлттық банктің макропруденциалдық реттеу шараларын қатайту жоспары жағдайында, коммерциялық банктердің өз ипотекалық желілерін қайта жандандыруға талпыныс жасамауы сектордың тоқырауын тереңдете түспек.
Бүгінгі таңда Қазақстанның құрылыс индустриясы мен девелоперлік секторы екінші деңгейлі банктердің белсенділігі төмен болғандықтан, тек мемлекеттік бағдарламалардың көмегіне сүйенуге мәжбүр. Қаржыгерлердің болжамынша, егер коммерциялық банктер өздерінің несиелік саясатын қайта қарап, нарықтық бәсекелестікке қайта оралмаса, тұрғын үй нарығындағы жеке сектордың белсенділігі мүлдем тоқтап қалуы мүмкін. Нарықты қалпына келтіру үшін ЕДБ-лар ипотекалық өнімдерді дербес дамытып, халыққа тиімді коммерциялық ұсыныстар жасауы қажет.