Халықтың банк алдындағы қарызы 26,1 трлн теңгеге жетті: бизнеске берілген несие қысқарды

Қазақстан банктерінің активі мен капиталы өсіп жатыр. Өтімді қаражаты жеткілікті, табысы да аз емес. Соған қарамастан 2026 жылғы шілдеде бизнеске берілген несие портфелі қысқарып, халықтың қарызы қайта ұлғайды. Бір айдың статистикасы банк секторы үшін бұрыннан қойылып келе жатқан сұрақты өткірлей түсті: банктер нақты экономиканы қаржыландыруға неге асықпайды, ал тұтынушылық несие беруге келгенде неге белсенді?

Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің дерегіне қарағанда, 1 тамызда банк секторының активтері 75,6 трлн теңгеге жетті. Шілденің өзінде бұл көрсеткіш 1,9 пайызға өскен. Банктердің өтімділігі жоғары активтері 23,2 трлн теңгені немесе барлық активтің 30,7 пайызын құрады. Демек, жүйеде міндеттемелерді орындауға жеткілікті қаржы қоры бар.

Банктердің меншікті капиталы да бір айда 1,9 пайызға өсіп, 11,4 трлн теңгеге жетті. Негізгі капитал мен меншікті капиталдың жеткіліктілік көрсеткіштері белгіленген талаптардан едәуір жоғары. 2026 жылдың алғашқы жеті айында банк секторы 1 трлн 396 млрд теңге таза пайда тапқан.

Осы көрсеткіштердің аясында бизнеске берілген несие портфелінің шілдеде 0,7 пайызға азайып, 16 трлн теңгеге түсуі назар аудартады. Ірі бизнеске берілген қарыз көлемі бір айда 1,6 пайызға, шағын және орта бизнеске берілген несие 1 пайызға қысқарған.

Ресми түсіндірмеде төмендеуге ірі қарыздардың мерзімінен бұрын өтелуі және теңгенің нығаюына байланысты валюталық несиелердің қайта бағалануы әсер еткені айтылады. Бұл маңызды ескерту: бір айлық қысқаруды банктер бизнесті қаржыландыруды әдейі тоқтатты деп түсіндіру дұрыс емес. Оның үстіне жыл басынан бері шағын және орта бизнес қарыздарының портфелі 12,9 пайызға өскен.

Бірақ айлық деректің өзі банк несиесінің қай бағытқа жылдам ауысатынын көрсетеді. Сол шілдеде халыққа берілген кредиттер 1,2 пайызға өсіп, 26,1 трлн теңгеге жетті. Оның 17,4 трлн теңгесі тұтынушылық қарыздарға тиесілі. Яғни банктердің халыққа берген несиесі бизнес портфелінен 10 трлн теңгеден астам көп.

Бұл айырмашылықты халыққа несие берудің бәрі зиян, ал бизнеске берілген әр қарыз пайдалы деген қарабайыр өлшеммен бағалауға болмайды. Ипотека отбасының баспана мәселесін шешеді, тұтынушылық несие кейде шұғыл қажеттілікті өтеуге көмектеседі. Алайда банк жүйесінің басым бағыты ұзақ уақыт бойы тауар сатып алуға арналған қарызға айналса, экономиканың өндірістік негізі әлсірейді.

Бизнес несиесі кәсіпорынға жабдық алуға, өндіріс ашуға, жұмыс орнын құруға және айналым қаражатын толықтыруға қажет. Мұндай қарыздың нәтижесінде жаңа өнім, қызмет немесе салық түсімі пайда болуы мүмкін. Тұтынушылық несие көбіне бүгінгі сұранысты ертеңгі табыстың есебінен қаржыландырады. Ол сауданы жандандырады, бірақ әрдайым жаңа өндірістік қуат қалыптастырмайды.

Банктердің таңдауының экономикалық себебі түсінікті. Бөлшек несие цифрлық жүйе арқылы тез рәсімделеді, клиенттің төлем қабілетін скоринг бағалайды, ал портфель миллиондаған шағын қарызға бөлінеді. Бір қарыз алушы төлемей қалса, шығын бүкіл портфельге тарайды. Бизнесті несиелеуде бір жобаны талдау ұзақ, қаржылық есепті тексеру күрделі, кепіл мүлкін бағалау қымбат, ал ірі қарыздың тәуекелі бір жерге шоғырланады.

Бірақ банк үшін ыңғайлы модель экономика үшін тиімді модельмен әрдайым сәйкес келе бермейді. Егер қаржы ұйымдары ең жоғары маржа мен ең жылдам айналымды ғана таңдаса, тәуекелі көбірек, бірақ елге қажет өндірістік жобалар қаржысыз қалуы мүмкін. Сонда банктер экономиканы дамыту институтынан халықтың болашақ табысын алдын ала жұмсататын жүйеге айналады.

Шілдедегі мөлшерлемелер де осы қайшылықты айқындайды. Халыққа теңгемен берілген несиелердің орташа сараланған мөлшерлемесі маусымдағы 19,5 пайыздан 20,3 пайызға көтерілді. Тұтынушылық қарыздар бойынша мөлшерлеме бір айда 1,5 пайыздық тармаққа өсіп, 22,5 пайызға жеткен.

Бұл — орташа номинал көрсеткіш. Қарыз алушының нақты шығынын сипаттайтын жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесі комиссиялар мен басқа төлемдерге байланысты бұдан жоғары болуы мүмкін. Сондықтан банк қосымшасындағы ай сайынғы төлем қолжетімді көрінгенімен, бірнеше жыл ішінде қайтарылатын жалпы сома отбасы бюджетіне ауыр салмақ түсіреді.

Банк үшін жоғары мөлшерлемелі тұтынушылық несие табысты өнім. Клиентке оны сату оңай, кепіл талап етілмейтін жағдайда рәсімдеу жылдам, ал тәуекел қарыз бағасына енгізіледі. Қарыз алушы үшін сол жылдамдықтың құны жоғары пайыз бен ұзақ міндеттемеге айналады.

Мұнда тағы бір маңызды сәйкессіздік бар. Шілдеде жеке тұлғалардың теңгелік мерзімді депозиттері бойынша орташа мөлшерлеме 14,7 пайыз деңгейінде сақталды. Ал тұтынушылық қарыздардың орташа мөлшерлемесі 22,5 пайызға жетті. Бұл екі көрсеткішті тікелей банк маржасы деп есептеуге болмайды: несиенің бағасына тәуекел, операциялық шығын, резерв және капитал құны кіреді. Дегенмен депозит пен тұтынушылық несие бағасының арасындағы алшақтық банктердің бөлшек кредиттен табыс табу мүмкіндігі жоғары екенін аңғартады.

Банктердің 1,396 трлн теңге пайда табуы өздігінен айып емес. Тұрақты әрі табысты банк салымшылардың ақшасын қорғайды, төлем жүйесінің үздіксіз жұмысын қамтамасыз етеді және дағдарыс кезінде шығынды көтере алады. Мәселе пайданың көлемінде ғана емес, сол табыстың қандай қызметтен қалыптасып, қоғамға қандай нәтиже беріп жатқанында.

Егер пайда өндірісті, кәсіпкерлікті және технологиялық жобаларды қаржыландыру арқылы өссе, банк табысы экономиканың кеңеюімен қатар жүреді. Ал негізгі өсім халықтың қарызы мен қымбат бөлшек өнімдерден келсе, қаржы секторы байығанымен, үй шаруашылықтарының борыш жүктемесі арта береді.

2026 жылғы 1 тамызда 90 күннен астам мерзімі өткен қарыздардың көлемі 1,9 трлн теңге болды. Оның 1,2 трлн теңгесі халыққа берілген кредиттерге тиесілі. Халық портфеліндегі проблемалық қарыздардың үлесі бір айда сәл азайғанымен, абсолюттік көлемі әлі де жоғары.

Осы жағдайда тұтынушылық несиенің мөлшерлемесі өсіп, портфельдің қайта кеңеюі сақтықты талап етеді. Бүгін уақтылы төленіп тұрған қарыз ертең табыс төмендегенде немесе баға өскенде проблемаға айналуы мүмкін. Банктің скорингі клиенттің қазіргі төлем қабілетін есептейді, бірақ отбасының болашақтағы барлық тәуекелін болжай алмайды.

Қаржы ұйымдары клиенттің өтінімін мақұлдауды жауапты несиелеумен шатастырмауы керек. Адамның қарыз алуға техникалық мүмкіндігі оның сол несиені қауіпсіз өтей алатынын білдірмейді. Әсіресе бірнеше банкте қатар қарызы бар клиентке жаңа лимит ұсыну қысқа мерзімде банктің табысын арттырғанымен, кейін бүкіл жүйеге тәуекел әкеледі.

Бизнеске келгенде банктердің сақтығы әлдеқайда қатал. Кәсіпкерден тұрақты айналым, мінсіз несие тарихы, өтімді кепіл және толық қаржылық есеп сұралады. Бұл талаптардың әрқайсысы тәуекелді азайту үшін қажет. Бірақ талап тым жоғары қойылғанда, жаңа өндіріс ашуға мүмкіндігі бар кәсіпкер банктің сүзгісінен өте алмайды.

Нәтижесінде ең сенімді, кепілі мол компаниялар ғана несиеге қол жеткізеді. Ал қаржыға шын мұқтаж жас кәсіпорындар мен өңірлік бизнес мемлекеттік кепілдікке, субсидияға немесе қымбат балама қаржыға тәуелді болып қалады. Банк жеке табысын алады, ал кәсіпкерлік тәуекелдің едәуір бөлігін мемлекет көтереді.

Бұл жерде реттеушінің де жауапкершілігі бар. Банктер коммерциялық ұйым болғандықтан, оларға тиімсіз жобаны қаржыландыруды бұйыруға болмайды. Бірақ ережелер банктерді тек қауіпсіз тұтынушылық өнімдерге емес, экономикалық құн қалыптастыратын жобаларға да ынталандыруы керек. Ол үшін кредиттік тәуекелді бағалау сапасын көтеру, кепілге тәуелділікті азайту және кәсіпорынның болашақ ақша ағынын есепке алатын қаржыландыру тәсілдерін дамыту қажет.

Банктер де бизнесті тек кепіл мүлкі арқылы бағалайтын көзқарастан арылуға тиіс. Заманауи кәсіпорынның негізгі құны кейде ғимаратында емес, келісімшартында, технологиясында, клиенттік базасында немесе мамандарында болады. Мұндай активтерді бағалай алмайтын банк жаңа экономиканы қаржыландыра алмайды.

Сонымен бірге халыққа берілетін несиені жасанды түрде толық тоқтату шешім емес. Қатаң шектеу азаматтарды реттелмейтін қарыз нарығына итермелеуі мүмкін. Дұрыс бағыт — несиені жасырып сатуды, жалған жеңілдікті және клиенттің нақты мүмкіндігін елемейтін автоматты мақұлдауды азайту. Банк қарызды сататын сауда алаңы емес, тәуекелді кәсіби бағалайтын қаржы институты болуы керек.

Шілде айының көрсеткіштері бір жағынан қуатты әрі табысты банк жүйесін, екінші жағынан бизнес кредитінің қысқаруы мен халық қарызының өсуін көрсетіп отыр. Бұл айырмашылық бір айлық ауытқумен ғана түсіндіріліп қоймауы тиіс. Оның артында банктердің қай клиентті тиімді, қай жобаны артық тәуекел деп санайтынын айқындайтын қалыптасқан модель бар.

Қазақстан экономикасына тек өтімді және пайдасы жоғары банктер жеткіліксіз. Елге өндірісті, қызмет көрсетуді, агросекторды және жаңа технологияны қаржыландыратын банктер қажет. Активтің өсуі нақты сектордағы кәсіпорындардың қаржыға қолжетімділігімен өлшенбесе, триллиондық көрсеткіштердің қоғам үшін мәні шектеулі болып қалады.

Бүгінгі негізгі сұрақ банктер қанша пайда тапты дегенде емес. Негізгі мәселе — сол мол капитал мен өтімді қаражат қайда бағытталып жатыр? Егер халыққа қымбат қарыз беру бизнесті қаржыландырудан оңай әрі тиімді болып қала берсе, банк секторының өсімі экономиканың сапалы дамуына емес, азаматтардың борышының ұлғаюына қызмет етуі мүмкін.

Банктердің мықтылығы баланс көлемімен ғана өлшенбеуі керек. Нағыз мықты банк тәуекелден қашып, ең оңай табысты таңдамайды; ол тәуекелді сауатты басқарып, экономиканың дамуына ақша жеткізеді. Қаржы жүйесіне қойылатын басты талап та осы болуы тиіс.