Банктер мемлекеттік қағаздардан 1,8 трлн теңге оңай табыс тапты

Қазақстанның екінші деңгейдегі банктері соңғы жылдары нақты экономиканы несиелеуден гөрі тәуекелі жоқ әрі кепілдендірілген табыс көзіне айналған мемлекеттік бағалы қағаздар мен Ұлттық банктің ноттарына қаржы құюды әдетке айналдырды. 2026 жылдың ағымдағы қаржылық есептеріне сүйенсек, банк секторының мемлекеттік құнды қағаздар портфелі 13,4 триллион теңгеден асып түскен. Ал осы құралдардан түскен таза пайыздық кіріс 1,8 триллион теңгеге жетіп, банктердің жалпы табысының қомақты бөлігін құрап отыр, деп жазады Sn.kz ақпарат порталы.

Экономикалық қисын бойынша коммерциялық банктердің басты миссиясы халық пен бизнестің бос қаражатын жинақтап, оны өндіріс орындарына, ауыл шаруашылығына және шағын мен орта кәсіпкерлікке несие ретінде бағыттау болуы тиіс. Алайда Қазақстандағы банктер кәсіпкерлік жобаларды сараптау, тәуекелдерді есептеу және өндірісті қаржыландыру сияқты күрделі жұмыстардан қашқақтайды. Олардың орнына Ұлттық банктің жоғары базалық ставкасын пайдаланып, мемлекеттік облигацияларды сатып алу арқылы ешқандай күш жұмсамай ақша табу моделін таңдаған.

Статистикалық деректер бұл теңсіздікті айқын көрсетеді. Қазіргі уақытта банктердің жиынтық активтерінің шамамен 18 пайызы мемлекеттік бағалы қағаздар мен реттеушінің құралдарында шоғырланған. Ал өңдеу өнеркәсібі мен инновациялық жобаларға берілген ұзақ мерзімді несиелердің үлесі жалпы портфельде 12 пайызға да жетпейді. Осылайша банктер нақты сектор үшін қаржылық донор болудың орнына, бюджет қаражаты есебінен пайыздық табыс жинайтын пассивті инвесторға айналып кетті.

Сарапшылар мұндай жағдайдың ел экономикасына тигізер зияны орасан зор екенін ескертеді. Біріншіден, нақты бизнес арзан әрі ұзақ мерзімді несиеге қол жеткізе алмай, өндіріс көлемі тежеледі. Екіншіден, мемлекеттік қағаздар бойынша төленетін 1,8 триллион теңгелік сыйақы түптеп келгенде республикалық бюджеттен, яғни салық төлеушілердің қалтасынан өтеледі. Яғни банктер халықтың салығы есебінен қалыптасқан бюджеттен оңай пайда көріп отыр деген сөз.

Сонымен қатар, банктердің артық өтімділігін нақты экономикаға бұру мақсатында реттеуші орган тарапынан қабылданған шаралар әзірге күткен нәтижені бермей отыр. Салық заңнамасында мемлекеттік бағалы қағаздардан түсетін табысқа салық салу мәселесі көтерілгенімен, қаржы институттары түрлі тетіктер арқылы өз маржасын сақтап қалуда. Бизнеске несие беру талаптары әлі де тым қатал, ал кепіл мүлікке қойылатын шектеулер кәсіпкерлердің жолын байлап отыр.

Қорытындылай келе, банк секторының мемлекеттік бағалы қағаздарға деген шектен тыс тәуелділігі қаржы жүйесінің негізгі функциясын әлсіретіп отыр. Егер банктер нақты өндіріс пен кәсіпкерлікті қаржыландыруға бет бұрмаса және мемлекет есебінен оңай табыс табу тәжірибесі тоқтатылмаса, ел экономикасын әртараптандыру мен отандық өндірісті дамыту туралы бастамалар қағаз жүзінде ғана қала бермек.