Бүгінгі сөз - Жаңалықтар. Қазақстанның жаңалықтары. Skifnews.kz ақпараттық портал

Жаңалықтар. Қазақстанның жаңалықтары

Қазақстан, Қазақ, Жаңалықтар, Тіл, Қазақша, Қазақша жаңалықтар, Әдебиет, Телеарналар, Газеттер, Радиолар, Електронды бақ, Дін, Ақпарат, Билік , Хабар,Азаттық, Қаз ақпарат , жаңалықтар бүгінгі, жаңалықтар бүгінгі, жаңалықтар қазақстан, жаңалықтар 2015, жаңалықтар қазақша, бүгінгі жаңалықтар қазақша, қазақстан жаңалықтары, жаңалықтар кз, Қазақша жаңалықтар

Бүгінгі сөз

Менің ауылым қазіргі Қытайдағы Алтай өңірінің Шіңгіл дейтін жерінде. Қытай елінің сырт моңғолға қатынайтын шекара тұсы. Мен ес білгеннен бері Наурыз тойлайды.

«Имиджмейкердің арқасында тауық сұңқарға ұқсағанымен, ол бәрібір өлген шыбынды шоқып жегенін қоймайды» деген екен армян шахматшысы Ашот Наданян. Бүгінгі күні Президент түгілі, ине мен түйме шығаратын шағын компанияның басшысына дейін имиджмейкер керек. Өйткені иі қанбаған істі имиджмейкер бітіреді. Жаңа кәсіпке деген зәрулік сондай, ел ішінен емес, имиджмейкерді ит арқасы қияннан, қулық-сұмдықты молынан меңгерген батыстың тісқаққан қуаяқтарының ортасынан әкелуден Қазақстан да қалыспай отыр. Біз бірауыздан «жоқ» дейтін идеологияны осы имиджмейкерлер қалауынша ойнатып отыр.

Лингвистикалық комиссия. Қазақ тілінің арқасы кеңіп, бір жасап қалатын кезеңі осы Президент сайлауы науқаны.

17 марта, 11:04

Абайдың ашуы

Ұлттың жоқшысы болған «Қазақ» газетін ақтарып отырып, Міржақып Дулатовтың Хазірет Сұлтан кесенесі туралы жазған мақаласы «ұйықтаған ойды түрткендей» сезім кештірді. «Көне қазан» мен «жаңа қазанның» (елу жылда – ел, жүз жылда – қазан жаңа) ернеуіне қатқан қақты жуып кетіретін ұлттың ішкі мәдениеті (иманы) туралы ойламайын десең де, ойландырады екен. «Қазақтар Хазірет Сұлтанның кесенесін жөндейміз деп елден жиған мал мен ақшаны қылғытып қойыпты». Аруақты сыйламаған елдің тірлігінен көңілі қалған Міржақыптың жүз жылдан кейінгі балалары – біз: «Бүгін кімбіз?» деп өзімізге-өзіміз үңілуге қақымыз бар шығар. Бірақ, айдың, күннің аманында қолды боп кеткен он миллиард долларға жарымаған жалақыдан ұсталатын бәжі-салық пен қуықтай бөлменің ай сайын үстемелеп келетін коммуналдық төлемақысы арқылы «бақа сисе көлге септей» үлесі бар бізді кім тыңдасын? Тым құрығанда «ешкінің сақалына қатқан мұздай» атақ-абыройың болса, бірсәрі. Әйтпесе, «мен де бір – жасын түскен терек те бір». Атаққа қарай іс қылып, дәрежеге қарай сөз тыңдайтын жүміле жұрт емеспіз бе?..

Бір нәрсенің мағынасын ашу үшін оны келесі бір нәрсемен салыстырған жөн. Жапалақты сұңқардан, жабыны тұлпардан ажырату үшін міндетті түрде олардың дәл мағынасын түсінуіміз керек. 

Әдебиет – ұлт руханиятының барометрі. Кез келген әдебиеттің жеткен жетістігіне байланысты, сол ұлттың ахуалын байқауға болады. Яғни, әдебиет – ұлт руханиятының айнасы. Мәселен ХV ғасырда Қазтуған өзі туралы: «Буыршынның бұта шайнар азуы, бидайықтың көл жайқаған жалғызы», – десе, Шалкиiз: «Мұз үстіне от жаққан, Бұзбай бұлан пісірген», – дейді. Бұл дәстүр одан әрі: «Мен, мен едім, мен едім...», – дей­тін Махамбетпен ұштасады. Жыраулық дәстүр, өр рух осылай сабақтастық табады. Ал, бұларды дәл осылайша кесек, аспан қанат асқақ сөйлетіп отырған қандай рух десек, оның жауабы – еркіндік, азат сана, асау жүрек. Тек азат санасы мен асау жүрегі бар адам ғана осындай шалқақ, осындай тік, осындай жақпар сөйлей алады. Ал бүгінгі әдебиет қандай? Бүгінгі әдебиетте осы тақылеттес үрдіс, асқақ рух бар ма? Біз елшілміз бе, отаншылмыз ба, көпшілміз бе? Жоқ болса, бұл қасиеттердің барлығы қайда кетті? Адам асқақ болуы үшін, оның санасы еркін болуы тиіс. Ал бүгін біз еркінбіз бе? Еркін болсақ, жағым­паздық, жандайшаптықтар қайдан шығып жатыр? Әрине кіріптарлықтан. Осындай шалқақ әдебиет кейін ХХ ғасырдың ортасында қан­дай күйге түсті? Партия, Ленин, Компартия деп жырлаған дүниелер қаптады. Кешегі әдебиеттен бірде-бір жағымпаз­данған, бас иген сөзді таба алмайтын едік. Енді, жағдай бұлай өзгерді. Біздің қазақ руханиятының әлсіреуі осыдан етек ала бастады деп ашық айтуымызға болады. Қазіргі әдебиеттегі аға буынның ішінде Ленинді, комсомолды, кеңестік жүйені жыр­ламаған адам бар ма? Болса, ілуде біреу ғана шығар. Демек, қаймана қазақтың құл­дық психология қа­мытын киюіне жазушылар мен ақын­дардың тигізген үлесі зор екенін айтуымыз керек. Анығында, кешегі әдебиет Кеңес өкіметінің насихатшысы бол­ды. Құлдық психологияны сіңіруге, стан­дартты санаға көшуге мәжбүр етудің механизмін жүргізу ақын-жазу­шылардың еншісіне тиді. Бүгінгі мүйізі қарағайдай аға буынның әсірешіл­дігі, қазақ ұлтының бо­ла­ша­ғына сенбегені сондай, бәрі жаппай балаларын орыс мектеп­терінде оқытып, орысша тәрбие берді. Олардың сексен пайызының баласы бүгінде қазақ тілінен мақұрым екені сөзі­міз­ге дәлел. Сонда ұр­пақ­қа жаны ашымаған, ұлт тағдырын ойла­маған, ана тілін ұлттық мінберге қондыра алмаған аға буын ұлтқа қалай жаны ашиды? Жаман д ерт жұқпалы келеді. Бұл азаттық­тан кейін келген буын­ға өз әсерін тигізді. Билік бұған дейін­­гі әде­биетке үн сұрайтын, ыңғай жы­лап жү­ре­тін қоғамның масыл балалары деген стереотиппен қарады. Шы­нын­да да мұндай элементтер болды. Ал ар­ғы қазақ танымында, сөз өнерінде ақын деген мүлде ол емес еді. Өлең де басқа бо­латын. Қазір­гідей өлең деген біреуді мақ­тап, біреуді даттау десек, біз қатты қате­лесеміз. Өлең­нің аспектісі мүлде бө­лек. Бүгінгі біздің әдебиет біреуді мақтап, біреуді даттаудан ғана тұратын политикалық журналистикаға айналды. Ал негізінен әдебиетке қойыла­тын нақты шарт табан асты болып қалды. Неліктен бұлай болды дегенге қазақ руха­ния­тының қарашығы – Абай хакім: «Терін сатпай, телміріп көзін сатып, теп-тегіс жұрт­тың бәрі аларман ...» деп жауап беріп қойыпты. Аларман деп тұрғаны бүгінгі жағымпаздық, жандайшаптық, кіріптарлық. Яғни, бұл мінездер «терін сатпай телміріп көзін сатудан» келетінін айтып отыр. Ал, бұрынғы ақын материалдық жағынан да, рухани тұрғыдан да ешуақытта ешкімге кіріптар емес еді. Қазақ о бастан «есігің ең­кіш болса, еңкейіп өтпе, шалқайып өт» дейтін халық болатын. 
Бүгінде біздің бүкіл өнердегі, әдебиет­тегі азаматтарымыз жұртты ағартудың емес, саясаттың артында жүр. Оның ар жағында темір мен терсек, атақ пен даңқ, баспана, т.б. жағдайлары тұрғаны анық. Жас пен жасамысқа дейінгі аралықтағы ахуал осы. Мемлекеттік ауқымдағы сый­лық­ты алған адамның мүшәйраға қатысуы, мүшәйра десе, бүкілінің жаппай өре түрегелетіні біздің бүгінгі жағдайымыздың қандай екенін көрсетеді. Шынында да материалдық жағдайымыздың өте әлсіз екенін, біреуге кіріптар екенімізді, өмірді өлеңге айырбастап, өлеңді дүниеге сатқа­нымызды анық аңғартатын жай осы. Ал, шындығында өлеңге қойылатын талап ол емес еді. Бүгін бізде асқақ сөйлейтін, елшіл, ұлтшыл, санасы азат тамырының ағысы қазақ деп соғатын ақын көп емес. Егер біз қазақ руханиятын бір бәйтеректің діңі деп қарайтын болсақ, әдебиет, ән мен күй оның бір-бір бұтақтары. Қазіргі көше әндерінің жалпы көпшіліктің әніне айналуы, былдыр-шатпақтың әдебиет аталуы– бізді жақсылыққа жеткізе қоймас. Біз әде­биеттегі емеурін, тұспал, астар деген дүние­лерден, яғни ұлттық генетиканың жаралымынан, оның бүкіл болмысынан алыстап бара жатырмыз. Ал, әдебиеттегі ең мықты өлең деп жүргеніміз керісінше, ұлт дүниетанымының тақылетіне кел­мейтін «Құдайды көріп едім түсімде» секілді былдыр-шат­пақ. Және жүлде де солардікі. Ал, қуын сұң­қылдатып, жусанын бұрқыратып таза қазақи генетикада жазатын ақын-жазушы аз. Әлемдік арена, өркениет деп ақта­латындар бар, өз ұлтыңның бүкіл элементін түгел білмей, өзгені сыйдыру мүмкін емес қой. Өзіңді сүйгеннен кейін ғана өзге сені сүйеді. 
Біз қазір жағымпаздық пен жақсы кө­руді шатастырып алдық. Біреуге біреуді кіріптар ғып тұрған нәрсе – баяғы ақша. Былайша айтқанда, құлдық сана. Ақын-жазушылардың ашып ешнәрсе айта алмайтын себебі – санасы да, материалдық тұр­мы­сы да азат емес. «Ай, хан, мен айтпасам білмейсің» дейтін адам жоқ осы күні. Өйт­кені, бір күндік креслоға байланып, тәт­тірек жем жеген сайын тәттірек сөз айтуға бә­рінің еті үйреніп кеткен. Ал азат өлең мен азат ой азат санадан ғана шығады, мү­­гедек санадан мүгедек сөз шығады. Біз­дің бүгінгі санамыз мүгедек. Негізінде ақын­­ның санасы, әсіресе, әдебиеттің ахуа­­лы ешкімге кіріптар болмауы керек еді. Азат сөйлеу – мемлекетке қарсы шығу емес, мүлде басқа нәрсе. Ке­шегі мен бүгінгі әдеби ахуалдың айыр­машылығы осында деп ойлаймын. Қазақтың әдеби кеңістігінде осындай дүниелер жүріп жатыр. Ал бұл драманың аяғы қалай аяқ­талатыны туралы ештеңе айта алмайсың.

Ықылас ОЖАЙҰЛЫ

Жүсіпбек Аймауытов «Ұлтты сүю» деген мақаласында: «Естеріңізде болсын: қара халықтың мәде­ниет­ті болуынан, мәдениетті кісінің қазақ болуы қиын», – деген пікір айтады. Шынында да мәдениетті болу деген Чеховша айтсақ, оң қолға пышақ, сол қолға шанышқы ұстап үйрену . Бірақ сол мәдениетті қазақ­тың нағыз қазақ болуы шынында да қиын. Осы проблема бүгін де біздің алдымызда тұр.

Қазақта бір жақсы сөз бар «Құдайдан үміті бар» дейтін. Ұлттың болмыс-бітімі, этикалық өлшемдері, адам деген атқа ие тірлік кешудің бүкіл шарттары бұл сөздің төңірегінде жасалып жатады. «Үмітсіз шайтан» болудан аулақ, Құдай тану қазақта әу бастан солай-тын. Қылдай қиянаты жоқ Жасағанның рахым-шапағатына бөленуді өмірлік философиясына айландырған бұл жұртқа бұл күндері «жөн сілтегіш» «пірәдарлар» да көп.     Адасқан, алжасқан сәттерімізге қайрылып қарап қойғанымыздан абзал не бар?..

ЧАНГ ПЕН ЭНГ. 1811 жылы Сиамда, яғни қазіргі Тайландта қабырғаларындағы тек шеміршектері қосылып біткен Чанг пен Энг атты егіз дүниеге келді. «Сиам егіздері» деген атау да осылардың құрметіне пайда болды.1829 жылдан бастап Роберт Хантердің шоуында қатысып, әлемді аралап ақша тапты. Соңыра Солтүстік Королинадан жер мен құл сатып алып шаруаларын дөңгелетті. Екеуі апалы-сіңлілі екі қызға үйленіп, бірінен 10, екіншісінен - 11 бала сүйді. Өмір бойы иықтасып жүргенмен, екеуінің мінезі екі түрлі болғандықтан, жиі-жиі текетіресіп қалатын болған, әрі Чанг спирттік ішімдікке құмартса, Энг мүлде ондайға қарсы-тұғын. Абысындар мен бала-шағаның арасындағы ұрыс-керіс ақыры бір шаруашылықты екіге бөлуге әкеп соқты. Екеуі қосақтасып алдымен бірінің қожалығында үш күн, содан соң келесісінде үш күн кезектесіп қонатын. 1874 жылдың 17 қаңтарында араққұмар Чанг түнде көз жұмды. Ол кезде Энгтің денсаулығы құр аттай еді. Чангтің кесірінен бірнеше сағаттан соң Энг те бақилық болды. Бір деректерде оған Чангті тез арада кесіп алып тастамаса, оның да өмірі ұзаққа бармайды деп есекертілді. Энг алдында келіскенімен, көз ашқалы көрген, иықтасқан, өмірдің қызық-шыжығын дәл мағынасында бірге көрген сыңарын қимай, өз еркімен ана дүниеге кете барды деп айтылады.

ҚАЗАҚИЯ МЕН РЕСЕЙ. 1991 жылы «одақтаспыз» деп келген республикалар жапа-тармағай азаттығын жариялап жатқанда, біз әліптің артын бағып күтіп отырып алдық. Тек 16 желтоқсанда жұрттан ұялғаннан ірге ажыраттық. Онымен қоймай «одақтасайықшы» деп тағы қалмадық, ақыры Кеден одағын құрып 2015 жылы Еуразиялық экономикалық Одаққа да қол жеткіздік. Әсілінде, Н.Назарбаев бұл одақты шын мәніндегі «Одақ» деп түсінсе, В.Путиннің «Союз» деп түсінетіні Қырымның аннексиясынан кейін анық аңғарылды. Бұрынғы жасырып жүрген ұры тісін осы жолы айқын және ашық көрсетті. «Біреу өлмей біреуге күн жоқ» деген, Украинаның сес көрсетіп, бауырының бет бердесін ашып бергені қандай жақсы болды десеңші... Енді біздікі не жорық дейсің-ау. Батыстан келген экономикалық санкциялардан Ресей экномикасы құрдымға қарай жол тартып бара жатыр. Тамыз айында олардың экономика министірі А.Силуанов Ресей санкцияның салдарынан жыл сайын 40 млрд, ал мұнайдың құлдырауынан 100 млрд долларға тақау жоғалтады деп болжаса (http://www.bbc.co.uk/russian/russia/2014/11/141124_russia_sanctions_losses_siluanov),  ЕуроОдақ билігі осы екі жыл қарсаңында 100 млрд еуро жоғалтады деп отыр (http://slon.ru/fast/economics/ekonomisty-otsenili-poteri-rossii-za-god-sanktsiy-v-950-mlrd-rubley-1203412.xhtml). Бүкіл ЕуроОдақ сүрініп кеткен Грекияны осы күнге шейін сүйреп келе жатса, біз шалынып кетсек, одақтасымыз Ресей қолтығымыздан демейді дегенге сену қиын. Керісінше, табанының астына салып, барыңды тартып алатынына сенімім мол. Ал біз не деген адал едік? «Экономикамыздың тағдырын батыстың санкцияларынан зардап шегіп отырған ең ірі сауда әріптесіміз – Ресейдің қалпына келуіне» теліп қойдық. Тіпті: «Да, Россия сегодня в тяжелом состоянии оказалась, но и мы вместе с Россией... Вот эти варварские санкционные дела никому не помогают... Я уверен, и мы уверены казахстанцы, что Россия выйдет с честью из этой ситуации, будет развиваться и процветать, и мы вместе с ней»- деген адал достық сөздерін де естідік (http://nashaplaneta.su/blog/nazarbaev_prizval_kazakhstan_k_ehkonomii_i_opore_na_rossiju/2015-02-12-63939). Тіпті, ол үшін үнемдеп өмір сүруге үйренетінімізді, аз қамтылған отбасыларынан шыққан мектеп жасындағы балаларымыздың ботқасынан да бас тартатынымызды жариялауды ұмытпадық.

Неге соншама сиям егіздеріндей жабысып қалдық?  Біз дәл сол ЧАНГ пен ЭНГ-тің тарихын қайталап келеміз. Тіпті, қосақтаса туған олардың өзі керек кезінде шаруашылығын бөліп ала алған. Біздегі аяушылықты білмейтін, өркениетті одақ құру тәжірибесі жоқ, одақтасына олжа деп қана қарайтын алыптың құшағына құштар етіп тұратындай не қылған махаббат?! Шыңырауға  қоса тартып бара жатса да айырылмайтын не қылған құштарлық?!

  Сыңарымыздың ниетін білдік, әлеуетін көріп тұрмыз, көрпемізді қымтап алатын нақ осы шақ емес пе? Ертең тағы күшейсе, көресінді көрсетеді. Құдай оларға Чангтің тағдырын берсе де, бізге Энгтің тағдырын беруден сақтасын.

Ресейді біреумен үзеңгі қағысқан одақтас болыпты дегенді естідіңіздер ме? Оның үстіне бостандық алған «құл» мен бұрынғы «қожайынның» арасында қандай бизнес әріптестік болуы мүмкін?! Ол тек үш ұрпақ ауысқанда болуы мүмкін. Ұрпақ ауысып жатыр, ал саяси жүйе мызғымай тұр.

Алмас ЖҰМАҒАЛИ,

заң ғылымдарының кандидаты

Ғылымда этнотарих деген ұғым бар. Ол сүйекті зерттеу арқылы ұлттың тарихын, танымын анықтайды. Былайша айтқанда, мұны антропология деп те атай­ды.

Неге бұлай боп кеткенін қайдан білейін, бұл ғасырдың толқынысы тым бөлек. Баяғы бабалардың рух тәрбиесі туралы қалыптастырған ілімі біртұтас, ортақ дүниетанымға қызмет жасайтын. Солай өмір сүретін. Қазір қазаншының еркі өзінде болған заман. Еркі өзінде болған соң қайдан құлақ шықпайды? Бізге жат түрлі мәдениет «қараңғы қазақ көгіне өрмелеп шығып Күн болғысы» келіпті. Түрлі ағымның жетегінде жүрген елдің Жарылқаушысын жаттан тапқаны да көп. Атам қазақтың адами болмысы сағынышпен еске алатын сағымға айналғаны қашан...

«Skifnews.kz» ақпараттық порталына гиперсілтеме жасалған жағдайда ғана материалдарды қолдануға рұқсат етіледі. Ақпараттан дәйексөз алынғанда міндетті түрде сілтеме жасалуы тиіс. Жазбаша түрде рұқсат берілмеген жағдайда материалдарды коммерциялық мақсаттарға пайдалануға болмайды.

E-mail: info.skifnews@gmail.com

Сайтта жарнама орналастыру

   

Skifnews жаңалықтарын Facebook-те
оқу үшін "Нравится" белгісін басыңыз

  

 


©2016 Skifnews.kz. Авторлық және жарнама құқықтар толығымен сақталады.

DivideGroup — сайт әзірлеуші