Соңғы жаңалықтар

Мәдениет & Шоубиз

Қанағат Әбілқайыр, жазушы: «Ешкім болғым келмейді»

– Оқырманның, бағалаудың әділеттілігі, жарияланудың ләззаты, жазудың жауапкершілігі, халықтың ықыласы сіз үшін қандай?

Шынымызды айту мінімізді айтудан басталса керек

«Соңғы кездері менің ақын болғым келіп жүр. Әсіресе, өлең деп айтуға тұрмайтын, қарапайым ұйқастан да жұрдай туындылар қазақ поэзиясындағы «шедевр» ретінде мақталып және сондай «біртума» шығармалар бәйгеден озып келгенде, қараптан-қарап шабытым оянып кетеді. 

Софы мен Шәмшінің көршілігі

Құдай қосақтаса, кіммен кім көрші болмайды? Алматыдағы «тещин язык» аталып кеткен ұзын әрі тар көшеде орналасқан «алқаштардың ақ үйі» мен «сараңдардың сары үйі» туралы қағытпа қалжың әңгімелерді басқа түгілі сонда тұрып кеткен қаламгерлердің өзі әлі күнге жырдай ғып айтып, рахаттана еске алатынының талай рет куәсі болдық. Белгілі жазушы Софы Сматаевтың «Тағдырлар» атты пьесасы да осындай адал көршіліктің әсерімен жазылған екен.

1969 бен 1972 жылдардың арасында Софы ағамыз Алматының 12-шағынауданында композитор Шәмші Қалдаяқовпен бір үйде көрші тұрады. Композитор – бірінші қабатта, жазушы – екінші қабатта. Софы Сматаев көшіп келген бойда көршісінің мінезіндегі қызық қырларын бірден байқай бастайды. «Неге екені белгісіз, Шәмші ән шығарғанымен, отырыстарда, арқа-жарқа басқосуларда өзінің соншама көп ағыл-тегіл әнінен бірде-бір ән айтпайтын еді. Оның айтатын жалғыз әні бар, ол «– «Құсни-Қорлан» болатын. «Құсни-Қорланды» айтқанда, ол әннің арасында міндетті түрде комментарий жасап отыратын. Әнді айтып келе жатып, «Аш белің қылдай нәзік үзіліп тұр» деген жолдарына келгенде, әнді ортасынан кілт үзетін де, «білесіңдер ғой, қандай қыздың белі үзіліп тұратынын, ондай бел мынандай болады» деп, бас бармағы мен ортаңғы саусағын иіп әкеп дөңгелете шеңбер жасап, бұралған аш белдің қандай болатынын көрсететін де, ары қарай әнін жалғасытырып әкететін. «Сыртынан орыс, қазақ сүйсініп тұр» деген жолға келгенде, «Білесіңдер ғой, орыс, қазақтың қалай сүйсінетінін? Екі ғашықтың сезімдері мөлдір, махаббаттары таза ғой. Құсни, Қорланға қараңдар деп, Ертістің бойына орыс, қазақ жиылып келіп, екеуіне сүйсінген, ынтызар көңілмен қарап тұр ғой» деп, тағы да түсініктемесін беріп, екі көзін шарт жұмып, келесі жолдарын шырқай жөнелетін. Шәмші табиғатынан пенде баласына қылаудай жаманшылығы жоқ, ақкөңіл, адал, пейілі таза адам еді. Өзім бақылап, көріп, көңіліме түйген осы жайтты «Тағдырлар» атты пьесама кіргіздім. Пьесадағы Әскен деген басты кейіпкерімді сомдағанда, Шәмші Қалдаяқовты көз алдыма әкеп қойып, болмысын қағаз бетіне көшірдім... Бірақ пьесада Әскен көбінесе «көрші» деп аталады» ,–дейді Софы аға.

«Тағдырлар» пьесасы 1976 жылы Абай атындағы Семей облыстық драма театрында қойылады. Келесі жылы Семей драма театры спектакльдерінің фестивалі өтетін болып, Алматыға гастрольдік сапармен келеді. Фестиваль шымылдығы «Тағдырлар» спектаклімен ашылады. Астанаға өз шығармасы бойынша қойылған спектакль келіп жатқан соң, Софы Сматаев оң жағындағы, сол қанатындағы, астындағы, үстіндегі көршілерін қойылымды көруге шақырады. Бірақ оқыс жағдайға ұшырап қалып, Шәмші ағамыз бұл күні театрға бара алмай қалады. Абай театры келіп жатқан соң Алматының өнерлі ортасы мен жақсы-жайсаңдары үйде қалай тыныш жатсын, ел жақтан жақсы дүние келгендей елеңдесіп, тайлы-таяғы қалмай театрға шұбырады. Спектакль аяқталып, Софы ағамыз артистердің өнеріне тәнті болып, сезімнің иіріміне оралып шыға алмай тұрғанда, бүйірден Нұрғиса Тілендиев келіп ақырын ғана түртіп: «Әй, Софы, анау көрші дегеніңді таныдым. Кім екенін айтайын ба?» дейді. «Айтыңыз» дейді жазушы. «Қазір көршің бе, көршің емес пе, білмеймін, бірақ, Әскен деп отырған көршің біздің Шәмші Қалдаяқов»,–дейді. Софы Сматаев етене жақын араласқан адамдардың жазбай танығанына қарап, композитордың мінезі мен болмысын өте дәл бейнелей алғанына қуанғандай «рас» дейді.

Семейліктердің өнері алматылықтарға ұнап, спектакльді талқылаған пікір тарала келіп, Шәмші ағамыздың өзіне де жетеді. Сөйтіп, соңғы қойылымға композитордың өзі де келеді. Тапжылмай отырып тамашалап, спектакль аяқталған соң жас баладай ебелек қағып, қатты қуанған кейіппен С.Сматаевқа келіп: «Софы, сенің мынау дүниең тым жақсы екен. Әсіресе, мені өте жақсы адам етіп көрсетіп қойыпсың. Мен өзімді таныдым. Образымды дәл жасапсың. Егер мен дәл осындай таза адам болсам, осындай адал адам болсам, дәл осылай елдің қамын жесем, маған одан артық не керек? Не болса да, мені бір жақсылап суреттеген екенсің» деп қатты қуаныпты. Софы ағаның айтуынша, адамға шын көңілден жақсылық тілейтін бір адам болса, ол – Шәмші Қалдаяқов. Бір үйдегі адамдардың басындағы түрлі тағдыр, олардың қуанышы, мұңы, өмірдегі махаббат, тазалық, адалдық туралы кейіпкерлердің бір-біріне кереғар ойлары, айырылысу, кездесу, табысу, ағайынды Ноян мен Саянның арасындағы шиеленіс – шығармада тұтас композиция құрайды. Адуынды мінездің иелерін жұмсақ жүрегінен шыққан жылы сөздерімен жуасытып, адалдыққа, тазалыққа иіріп әкеп, адам деген аттан алыстамауға шақырып, шырқырайтын да осы – Әскен-Шәмші. Ауыздығымен алысқан бас білдірмес асаулар тіпті сөзге де тоқтамай, бірінің жанын бірі аяусыз азаптауға көше бастаған кезде, не істерін білмей жанұшыратын бейбақ көрші «мен сендерге өлең айтып берейін» деп баяғы «Құсни-Қорланға» басады. Софы ағаның айтысына қарағанда, композитордың тағы бір қызық мінезі – бірде-бір әңгімесін жұп-жұмыр етіп, бастан-аяқ бүтін ғып айтып шықпайтын көрінеді, әңгімені бастайды екен де, кез келген жерінен үзіп, келесі әңгімесіне көше жөнелетін болыпты. Көршісінің мінезіндегі осы қырын да жазушы-драматург қапы қалдырмай, шығармасына шебер пайдалана білген. Жақсылық жасаудан өзге нәрсені ойламайтын, ар мен адалдықтан басқа мінез бойына сыймайтын, тұла бойы кешіру деп аталатын кең қасиеттен тұратын Шәмші «адам жанының – инженері», жазушы көршісінің көңіліне осы қасиетімен ұялап, ой салғанға ұқсайды. Ол заманда Шәмші, әлбетте, «ұлы композитор», «вальс королі», «тыңнан түндік көтерген құбылыс» деп құрметтеле қойған жоқ. Тіпті көршісінің жай көрші емес, ғажайып көрші екенін жазушының өзі де  ол кезде мойындап, бағалай қоймағанын жасырмайды. Софы Сматаев ағамыз: «Шәмшіні шығармама композитор ретінде емес, адамның ұзақ өмір жолында жылт етіп бір көрініп, сол бойы көңілде мәңгі қалып қоятын, екінші рет сол қасиеттің басқа адамның бойынан көрінуі де неғайбыл, сұмдығы көп өмірде сирек кездесетін адал адам болғаны үшін шығармамның кейіпкері еттім», – дейді. 

Айгүл АХАНБАЙҚЫЗЫ

 

 

Тұрсынбек Кәкішев: «Өтірік айтатын дерттен арылсақ екен»

Тұрсынбек Кәкішев ақсақал өткен ғасырдың жиырмасыншы жылдарындағы қазақ зиялылары құрған әдеби, мәдени ұйымдарды, сол кездегі қоғамдық-әлеуметтік мәселелерді жан-жақты зерттеген ғалым. Ғалыммен сол дәуірдің тыныс-тіршілігі туралы аз-кем әңгімелескен едік.

Сорға біткен бақ

 Алтайдың ту қиырындағы сол ауыл есіме түссе, жүрек құрғырдың сыздап ала жөнелетіні бар. Кейде түс көріп жатып оянған мезетте шәкене ауылды шарлап келгендей көңілім құлазып, біраз уақыттың өткенін сезбей де қалам. Бұрын Муза деген пір бар дегенге онша мойындай бермейтінмін. Мойындасам да қыз кейпінде елестетуден ары аспаппын. Ұйықтап жатып көкірегім ашып оянғанда сол Муза дегеннің қанаттарым байланып, үстінен ұшып өтуге дәрменім қалмайтын түстегі ауыл екенін сезінем.

Франц КАФКА. Қауға мінуші

Көмір тақыр таза таусылған. Қауға да, күрек те бос жатыр. Пештен аяз азынап, бөлме ішін суық құрсаулаған. Сыртта ағаштар қырау жамылып, мүлгіп тұр. Аспан әлемі күміс түстес қалқанға айналған. Менің қараптан қарап үсіп өлуіме болмайды ғой, көмір тауып әкелуім керек. Артым аяз азынаған пеш, алдым – қақаған қаһарлы аспан. Осы беймазалықтан құтылып, көмір сатушыдан көмек сұрауым керек. Жайшылықта жалынып-жалбарынуымды қаперіне де алмайтын қожайынға, бір түйір көмір қалмағандығын дәлелдеп беруім керек. Өйткені, қожайынның қолындағы нәрседен, маған аспандағы бұлт жуық. Бұл рет оған қайыршы кейпінде баруыма тура келді. Аштықтан өзегі талып, табалдырығының алдында жан үзгелі жатқан адамды көргенде қожайынның әйелі қалған-құтқан кофені оған құйып бере салатыны сияқты, қөмір сатушы қаншалық күйіп-пісс де, менің қауғама бір күрек көмірді салып бермей тұра алмас.

Гала-концерт (Элегия)

 «Жәнібек ән салады,

Ақселеу тамсанады!»

Ел аузынан.

Қасқалдақтың қанындай ұйыған қою іңір кемерінен аса ақтарылды. Төгілмесіне болмады. Сахнаның екі шетіне молынан жұққан екен. Кең залды ортасынан сөккен қалы кілемге де сол үркек құстың қаны шашыраған. «Қай мерген атқан?!» деймін аңтарылып.

"Сүйегім жасиды..."

Сан тарау өмір соқпағында ерікті, яки еріксіз басқан ізің – адамша ойланған сәтіңде ар сотының алдында азаптай ма? Тірнектеп, тыраштанып қалыптастырған анықтауышыңа (атағыңа, абыройыңа, кәсіби дәрежеңе) қаншалықты адал­дығың жайлы аз-кем толғанғанда лайықты, лайық­сыздығыңыз туралы Құдайдың алдында құлазисыз ба? Осы сауалдарды өзіңе қойған сәтте адамша өмір сүрудің аса күрделі үлгісін көрсетіп кеткен алдыңғыларға айтар сөз де таппайсың. Тазы боп шалар түлкі – заманды сүрген біз ғана емес қой, тегі...

Алик Айдарбаев астаналықтар ұсынған «Ревизор» комедиясын тамашалады

Маңғыстау облысында өтіп жатқан V-ші Орталық Азия мемлекеттерінің халықаралық театр фестивалінде Астана қаласынан келген жастар театры көпшілік қауымға Н.Гогольдің «Ревизор» комедиясын ұсынды. Қойылымды тамашалауға  облыс әкімі Алик Айдарбаев келген болатын.

ЖАЗУШЫДАН ҚАДІР ҚАШЫП ТҰР... НЕГЕ?

Өткен ғасырдың жетпісінші-сексенінші жылдары біздің қазақтың бозбалалары мен бойжеткендерінің көпшілігі министр, хатшы (бүгінгі әкім), жалпы шенеунік болғаннан гөрі ақын, жазушы болуды көбірек армандайтын. Он жыл министр болғанды ешкім танымауы мүмкін еді, он жол өлеңі мерзімді баспасөзге шыққан адамды кемі он адам сырттай болса да біліп жататын. Ол кездің министрлері бұқара халық тарапынан ақынға көрсетілер құрметтің оннан бірін де көрген жоқ. Ал, Алматыңызда көшеде Тұмағаңды, Қадағаңды, Олжасты көріп қалу дегеніңіз кішігірім мереке іспеттес еді. Белгілі бір қаламгерді көшеде жалқы сәтке көріп қалсаңыз болды, соның өзі ауылға келіп мақтануға молынан жетіп жататын. Тура сол Тұлғамен күнде араласып жүргендей кейіпте әңгіме айтушылар аз болмаушы еді. Және ол ерсі көрінбейтін. Ол кезде ақындардың көшеде мас болып кетіп бара жатуының өзі сүйкімді көрінуші ме еді, ешкім оларды жыға айыпқа бұйырмайтын, сөкпейтін. Ауылдан Алматыға қыдырып келген ағайын да елге барған соң «не көрдің, не білдің?» дегендерге әңгімесін  «ресторанда атақты Пәленшеевтің өзін көрдім, есіл ер удай мас екен, сыйлап жібердім» деп бастайтын. Бәлкім атақты Пәленшеевті шынымен-ақ көрді, бәлкім айтып отырғанының бәрі өтірік, мәселе онда емес. Мәселе – ақынды, жазушыны көру дегеніңіздің өзі үлкен абырой болатын. Ал, көріп тұрып сыйламай жіберу дегеніңіз көргенсіздіктің ең үлкеніне саналатын. Өз кезегінде... Кейбір мінезі жеңілтек ақындар ішіп алса көпшілік орындарда «мені танисыңдар ма, танымасаңдар неге танымайсыңдар?» деп сондағы қазақтардың миын қағып алатын. Қалған қанды өлең оқып ішетін. Халық соның өзіне кешіріммен қарайтын. Бәрі де сол қоғамның ақын-жазушыға деген құрметінің көрінісі еді ғой.