Коммуналдық қызмет тарифтері: қаңтардағы өзгерістер және өңірлердегі айырмашылықтар

Жыл басынан тұрғындар төлейтін жарық, су, жылу бағаларының жағдайы қоғам назарында тұр. Өткен жылы Үкімет коммуналдық тарифтерге уақытша мораторий енгізген еді – 2025 жылғы 16 қазаннан 2026 жылдың бірінші тоқсанының соңына дейін тарифтер өспеуі тиіс болды. Осы шешім инфляцияны тежеуге бағытталды, себебі 2022-2023 жылдары тұрғын үй-коммуналдық (ТКШ) инфрақұрылымын жаңғырту үшін тарифтер айтарлықтай көтерілген болатын.

Тарифтердің өсу себептеріне тоқталсақ, коммуналдық желілердің тозуы шегіне жетті – кейбір қалаларда инженерлік желілердің 80%-ы ескірген. 2022 жылғы Екібастұздағы жылу желісі авариясы бұл саланың жағдайын айқын көрсетті: басқа өңірлерде әзірге үлкен апат болмаса да, инфрақұрылым «шықпа, жаным, шықпа» күйінде тұр, күрделі жөндеуге зәру. Президент тапсырмасымен 7 жылдық бағдарлама қабылданып, тозуды 15-20% төмендету үшін тарифтерді кезең-кезеңімен өсіруге тура келеді. Ұлттық экономика министрлігінің мәліметінше, 2024 жылы коммуналдық қызмет тарифтері орта есеппен 10-15% өседі, бұл инфляция шегінде ұсталады деп жоспарланған еді. Вице-министр Тимур Жақсылықовтың айтуынша, 2023-2024 жылдары орташа өсім 20-25% төңірегінде болды, бірақ кейбір қызмет түрлері екі есеге қымбаттаған, ал кейбірі аз өскен – нәтижесінде орташа көрсеткіш 20-25% болды. Мұндай қымбаттаудың басты себебі – жүйенің жылдар бойы қаржыландырылмауы, желілер әбден тозып, 2022 жылғы қатты аязда бір қалада үлкен апатқа ұрындырды. Өткен жылы 300 млрд теңге инвестиция салынып, 1000 шақырымнан аса желі жаңартылды, соның өзінде апаттардың алдын алу үшін тарифті өсіруден басқа амал жоқ. Дегенмен Үкімет тарифті шектен тыс өсірмей, инфляцияға әсерін бақылауда ұстаймыз деп сендірді.

Қазақстанда 20 аймақ (облыстар мен республикалық маңызы бар қалалар) бойынша коммуналдық тарифтер деңгейі әркелкі. Бұған жергілікті энергия көздері, климат, желілердің жағдайы, тұтыну көлемі сияқты факторлар әсер етеді. Мысалы, оңтүстік қалаларда жылыту тарифі ең төмен: Түркістанда 1 Гкал жылу 3207 теңге, Қонаевта – 3532 тг, Қызылордада – 3589 тг. Сол сияқты Жезқазғанда – 3663 тг (есептегішпен 2906 тг). Астанада орталық жылуға есептегішпен 3929 тг/Гкал, есептегішсіз 4727 тг/Гкал (2024 ж. қаңтарда елордада жылу тарифі ~20% көтеріліп, 3089-дан 3707 тг/Гкал-ға өсті; осы себепті кей тұрғындардың түбіртегі екі есеге дейін көбейіп, қатты наразылық тудырды). Алматыда жылыту бағасы ең қымбат: тұрғындар үшін 1 Гкал 8403 тг, ал егер үйде есептегіш жоқ болса – 10 084 теңгеге дейін барады. Сол сияқты Петропавлда есептегішсіз 7891 тг, Атырауда 7470 тг, Шымкентте 7230 тг, Оралда ~6946 тг, Семейде 6362 тг, Таразда 6258 тг, Қостанайда 6301 тг, Қарағандыда 5537 тг, Өскеменде 5116 тг және т.б. (барлығы НҚА және жергілікті шешімдермен бекітілген). Яғни жылыту тарифі бір өңірде екіншісінен үш есеге дейін айырмашылық көрсетеді. Электр энергиясы мен суға да өңірлерде әртүрлі тариф қалыптасқан. Мысалы, салқын судың тарифі 2020-2025 жылдары жалпы республика бойынша 2,5 еседен аса қымбаттады – бұл коммуналдық қызмет түрлерінің ішіндегі ең жоғары өсім. Ал қоқыс шығару бағасы ~91,8% өсті, кәріз – 89,6%, электр жарығы – 71,6%, жылу – 68,4% өсім көрсетті. Кей қызметтер орташа деңгейде өскен: ыстық су +59,5%, үйді басқару (Пәтер иелері кооперативі қызметтері) +52,3%. Ең аз қымбаттағаны – ұялы байланыс (+44%) және магистральді газ (+30,5%). Бұл сандар соңғы 5 жылдағы өзгерісті көрсетеді; биылғы жыл басынан бергі нақты өсім әр өңірде әртүрлі уақытта енгізілді. Мысалы, Алматыда 2024 жылғы 1 қыркүйектен суық су бағасы 22%-ға (66 теңгеге) артты, ал жылу тарифі 6%-ға (7654 тг) өсті. Алматыда сонымен бірге сараланған тариф енгізілді: су мен жылуды тұтыну мөлшеріне қарай төлейтін болды – неғұрлым көп қолдансаң, соғұрлым жоғары тариф. Сондай-ақ үлкен (100-200 м²) және өте үлкен (>200 м²) пәтерлердің иелері жылуға басқалардан көбірек төлейді. Бұл шаралар желілердің тозу мәселесін шешуге қаржы жинау үшін қолға алынған. Қарағанды облысында да биыл осындай шаралар күтілуде, мұнда электр желілерінің 94%-ы тозған, бір аймақтық энергия компаниясы 2026 жылы тарифті 60%-ға дейін көтеруді сұрап отыр (қатаң тексеруден кейін мақұлданса, 1 сәуірден бастап күшіне енбек). Себебі компания қазіргі тарифпен шығынға батып, желілер апатты халге жеткенін алға тартуда.

2025 жылдың соңына дейін тариф өсімін шектеу арқылы инфляция 10-11% деңгейінде ұсталды. Алайда 2026 жылдан бастап кезеңдік өсім қайта жалғасады. Ресми мәліметке сай, 2026-2028 жылдары ТКШ инфрақұрылымын жаңғыртуға ~3 трлн теңге тартылып, 30 мың шақырым желі жөнделмек. Бұл қаражаттың қайтарымы – тарифті біртіндеп көтеру. Серік Жұманғариннің айтуынша, II тоқсаннан бастап тарифтер нысаналы инфляция деңгейіне сай, біртіндеп өсетін болады. Яғни Үкімет жыл сайынғы өсімнің инфляцияға қосатын үлесін 1 пайыздық пунктіден асырмауға тырыспақ. Тұрмысы төмен отбасылар үшін тұрғын үй көмегі сақталады, енді тек ең мұқтаж жандарға беріледі (атаулы қолдау принципі). Сарапшылар болса, алдағы жылдары елімізде коммуналдық тарифтер орта есеппен жылына 20-30% өсіп отыруы мүмкін деп болжап отыр. Осы өсімнің бір бөлігін мемлекеттік бюджет субсидиялар арқылы жабады делінген. Мұндай елеулі қымбаттау халыққа ауыр соқпас үшін Үкімет табиғи монополияларды шығындарын оңтайландыруға міндеттеп отыр. Бұған қоса, Президент тапсырмасымен бай-қуатты тұтынушыларға арналған әділ тариф саясаты енгізілмек: «Әркім өзі тұтынған көлемі үшін төлеуі керек, тұтыну неғұрлым көп болса – тариф соғұрлым жоғары. Біз енді ауқаттылар үшін электр, су, жылуды бюджет есебінен арзан ұстауды тоқтатуымыз қажет», - деді Мемлекет басшысы. Бұл – көп сатылы тарифтер арқылы энергияны үнемдеп пайдалануға ынталандыру деген сөз.

Қорытындылай келе, қаңтар айынан бері коммуналдық тарифтерге күрт өзгеріс болмағанымен (мораторий әсерінен), алдағы айларда әр өңірде бірте-бірте өсу жалғасады. Тариф айырмашылықтары өңірлердегі инфрақұрылым жай-күйі мен шығындарға тікелей байланысты. Мысалы, Арқаның аязды қалалары желілерді жылытуға көп қаржы жұмсайды, ал оңтүстік өңірлерде климаттық жағдай жеңілдеу. Негізгі мәселе – тозған желілерді жаңарту үшін қажетті инвестицияны жинау. Тариф өскені тұрғындардың қалтасына салмақ, бірақ онсыз Екібастұздағыдай апаттардың қайталану қаупі жоғары. Сарапшылардың айтуынша, тариф саясаты дұрыс жүзеге асса, ұзақ мерзімде ұтатын – сол тұтынушылардың өзі: ескірген құбырлар мен электр желілері жаңарып, апат азаяды, қызмет сапасы артады. Ең бастысы – бағаның негізсіз өсуіне жол бермеу үшін мемлекеттік бақылау мен ашықтықты қамтамасыз ету қажет. Халыққа тарифтің әр теңгесі қайда жұмсалатыны түсінікті болса, жаңғыртуға түсіністікпен қарайды. Қазіргі таңда Қазақстанның әр бесінші лифті ескіргені сияқты, елдегі әр бесінші коммуналдық желі де апаттық күйде десек, соны жаңартуға тарифтік қаражат бағытталуы тиіс. Коммуналдық қызмет – өмір сүру сапасының өзегі, сондықтан оның қолжетімділігі мен тұрақтылығы Үкімет үшін де, тұрғындар үшін де аса маңызды. Алдағы жылдары тарифтер өссе де, тиімді инвестицяға айналып, нәтижесінде халыққа қызығын беруі – басты талап.