Бір айдың ішінде екі бірдей сарбаз өлімі тіркелді.
2026 жылдың 23 қаңтарында Шығыс Қазақстан облысы Жаңғызтөбе кентіндегі №47007 әскери бөлімінде қарауылда тұрған жас сарбаз оқ тиіп қаза тапты. Кезекті бейбіт күндегі сарбаз өлімі қоғамды дүр сілкіндірді. Алдын ала мәлімет бойынша, әскери қызметші өз қаруынан оқ атып, оқиға орнында мерт болған, бұл жағдай «байқаусызда болған оқыс оқиға» ретінде тергеліп жатыр. 2025 жылдың көктемінде әскер қатарына шақырылған 19 жастағы сарбаздың өмірі осылай аяқталды. Қорғаныс министрінің тапсырмасымен оқиға орнына генерал-майор Асқар Мұстабеков бастаған арнайы комиссия жіберіліп, Ішкі істер министрлігінің әскери-тергеу басқармасы қылмыстық іс қозғады. Әскери прокуратура тергеуді өз бақылауына алғанын хабарлады. Қорғаныс министрлігі марқұмның отбасына көңіл айтып, қажетті көмекті уәде етті.
Бұл қайғылы оқиға – биылғы жылы тіркелген алғашқы жағдай емес. Бір айдың ішінде екі бірдей сарбаз өлімі тіркелді. 6 қаңтарда Шымкент гарнизонында Ұлттық ұлан 6506 әскери бөлімінің мерзімді қызметтегі сарбазы ауруханада көз жұмды. Дәрігерлер оның жүрегі кенеттен тоқтағанын айтты, алдын ала диагнозы жедел лейкоз болып шықты. Яғни, бұл жігіт әскерге ауыр дертпен алынған – қан рагы бар науқасты медициналық комиссия қалай әскерге өткізгені түсініксіз. Осы жайт қоғамда әскери комиссариаттардың сарбаздарды іріктеу ісінде жіберген олқылықтарын ашына талқылауға түрткі болды.
Сонымен қатар өткен жылы бірнеше аймақта жас жауынгерлердің жұмбақ және зорлықпен қаза табу оқиғалары болған еді. Мәселен, 2024 жылғы 8 қыркүйекте Маңғыстау облысындағы полигонда тағы бір мерзімді сарбаз жаттығу кезінде мерт болды. 2024 жылдың маусымында Аягөз гарнизонында бір ай ғана қызмет еткен жас жігіт ес-түссіз хәлде ауруханаға түсіп, көп ұзамай жан тапсырды. Сол жылғы қыркүйекте Ақтауда борышын өтеп жүрген Марат Барқұлов деген жауынгер кенеттен көз жұмды. Бұдан бөлек, ұлттық гвардия сарбазы Ербаян Мұхтар 2023 жылдың соңында бөлімде ауыр бас сүйек жарақатын алып, бес ай бойы комада жатты – оның ата-анасының айтуынша, командирлері «әжетханаға құлап жарақат алды» деп жауапкершіліктен жалтарды. Бұл сарбазға миының жартысын алу бойынша ауыр операция жасалып, қазір оған үздіксіз күтім керек, шетелде оңалтуға қаражатты қарапайым халық жинап жатыр. Осы тектес жағдайлар жиілеп кеткені соншалық, қазақстандық ата-аналар балаларын әскерге жіберуден қорқатын халге жетті.
Статистикаға назар аударсақ, мәселенің ауқымы анық көрінеді. 2020-2023 жылдары Қазақстан Қарулы Күштерінде кемінде 270 әскери қызметші көз жұмған. Соңғы төрт жылда әскерде 86 суицид фактісі және 20 суицидке ұмтылу оқиғасы тіркелген. Бұл ресми деректі 2024 жылы Мәжіліс отырысында депутат Нартай Сәрсенғалиев жария етті. Депутаттың мәлімдеуінше, бейбіт уақытта сарбаздардың қайтыс болуы қалыпты құбылысқа айналғандай, оқиғалар жыл сайын қайталанып отыр. «Ата-аналар баласын әскерге жіберуге қорқады, себебі олар «аман-есен орала ма, әлде мүрдесі келеді ме» деп алаңдайды» деді ол. Н.Сәрсенғалиевтің сөзі жантүршігерлік мысалдарға толы: «соңғы үш жылда 270 сарбаз қайтыс болды, бұлардың көбі – өзіне қол жұмсау жағдайлары» деп ашынды депутат. Мысалы, 2023 жылы Жамбыл облысында әскерге бір ай бұрын алынған сарбаз ауруханаға ессіз күйде түсіп, артынша қайтыс болды. 2023 жылдың тамызында бір әскери бөлімде командирдің жауынгерді орындықпен ұрып соққаны белгілі болған, бірақ іс жабылған. «Әскердегі тәртіпсіздікті тыю және әскери қызметшілердің әлеуметтік жағдайын жақсарту үшін нақты шаралар қабылдау қажет», – деп талап етті Н.Сәрсенғалиев. Ол 2022 жылы билік әскердегі жағдайды оңалтуға уәде беріп, казармаларға 50 мыңнан астам бейнебақылау камерасы орнатылғанын айтқанын еске салды. Алайда, «Ербаян Мұхтар секілді сарбаздар ауыр жарақат алғанда, сол камералардың бірде-бірі жұмыс істемей қалғаны қалай? Жазбалары қайда?» деп депутат ашына сұрақ қойды. Расында, бақылау камералары орнатылғанмен, жабық әскери ортадағы «жабық мәдениет» – әлімжеттік пен жауапкершіліктен жалтару мәселесін шешпеген сыңайлы.
Осы тұрғыда Қорғаныс министрлігінің ұстанымы сынға ұшырады. 2025 жылдың қарашасында Сенат кулуарында тілшілер қорғаныс министрі Дәурен Жұматайұлы Қосановтан «Әскердегі сарбаз өлімдерін азайту үшін не істеліп жатыр?» деп сұрағанда, министр мұндай проблема барын мойындамағандай сыңай танытты. Журналистер «әр ай сайын бірнеше сарбаз өлімі болып жатқаны» туралы сұрағанда, министр « Не дейсіз? Әскерилер? Не айтып тұрсыз?» деп таңданыс білдіріп, сұрақты айналып өткен. Ол қазір әскерде өлім-жітім жиі емес, анау наразылыққа шыққан сарбаз аналары бұрынғы жылдардағы оқиғаларды айтқан деп сендірмек болды. Қорғаныс министрінің осы тұрпайы жауабы қоғамда, әсіресе марқұм сарбаздардың ата-аналары арасында ашу-ыза туғызды. Amanat партиясының депутаты Елнұр Бейсенбаев министрдің сөзін «қарапайым адами этика мен жанашырлықтың шегінен шықты» деп бағалап, сынға алды. Сондай-ақ, 2023 жылы дәл осы министр «Әскерде әлімжеттік жоқ, заңсыздық жоқ» деп мәлімдеп, көпшіліктің таңданысын тудырған еді. Өкінішке қарай, министрліктің өз қатарындағы проблеманы мойындамауы немесе көлегейлеуі жағдайды түземейтіні анық. Сарапшылардың айтуынша, әскердегі тәртіп мәселесін шешу үшін ең алдымен проблеманың барын мойындап, түбегейлі реформаларды қолға алу қажет.
Әскердегі қайғылы оқиғалар толастамай жатқаны қоғамды бей-жай қалдырмады. 2025 жылғы 10 қарашада Астанада қаза болған сарбаздардың аналары алғаш рет жаппай наразылыққа шықты. Олар Қорғаныс министрлігі ғимараты жанында жиналып, ұлдарының өлімін әділ тергеуді және армияға түбегейлі реформалар жүргізуді талап етті. Наразы аналардың айтуынша, 18 жастағы баланы әскерге алу – оның өміріне қауіп төндірумен тең, сондықтан шақыру жасын 25-ке көтеру, әскерді толық келісімшарттық жүйеге көшіру, әр әскери бөлімде ата-аналардан құралған қоғамдық бақылау топтарын құру сияқты ұсыныстар айтылды. Сол күнгі акция барысында аналар тобын Қорғаныс министрлігінің басшылығы қабылдауға мәжбүр болды. Тіпті ел Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев бұл жағдайға назар аударып, Бас прокурорға 12 күн ішінде сарбаздардың ата-аналары көтерген шағымдарды қарауды тапсырды. Яғни, мемлекет басшысы деңгейінде мәселені шешуге уәде берілді. Алайда, одан бері екі ай өтпей жатып жаңа сарбаз өлімі тіркеліп отыр. Әзірге аналар ұсынған радикалды өзгерістер (шақыру жасын көтеру, әскерді толық кәсібилендіру сияқты) ресми қолдау тапқан жоқ. Дегенмен, желтоқсан айында Қорғаныс министрлігі әскердегі оқиғаларды тексеру және алдын алу бойынша арнайы жұмыс тобын құрып, сарбаздардың психологиялық дайындығын күшейту шараларын бастағанын хабарлады деген ақпарат тарады. Бұқаралық ақпарат құралдары сарбаз өлімдері бойынша әр жағдай жеке тергеліп жатқанын жазғанымен, жүйелі проблемаларды шешуде нәтиже шамалы екені көрінеді.
Мамандар әскердегі өлім-жітімнің тоқтамауын бірнеше жүйелі себеппен түсіндіреді. Біріншіден, әлімжеттік пен заңбұзушылыққа қарсы мәдениет қалыптаспаған. Жас шақырылғандарды жұдырықпен «тәрбиелеу» кеңестен қалған жабайы дәстүр ретінде әлі де кейбір жерлерде жалғасуда, ал офицерлердің бір бөлігі бұл мәселеге көз жұма қарайды. Екіншіден, әлеуметтік іріктеу мен медициналық тексеру олқылығы – оқуға түспей қалған немесе жұмыс таба алмаған жастардың көбі амалсыз әскерге барады, кейбіреуінің денсаулығы нашар екенін әскери комиссариаттар дер кезінде анықтамайды немесе назарға aлмайды. Үшіншіден, жауапкершілік пен жазасыздық проблемасы – сарбаздарға озбырлық көрсеткен офицерлердің кейбірі тиісті жазасын алмай, істер «жабулы қазан» күйінде қалып келгені мәлім. Бұл жазасыздық жаңа құқық бұзушылықтарға жол ашады. Төртіншіден, әскердегі тұрмыс шарттары мен әлеуметтік жағдайдың нашарлығы да сарбаздардың денсаулығына зиян тигізеді: мысалы, қысқы мезгілде жылуы дұрыс емес казармаларда сарбаздардың ауруға шалдығуы жиі.
2019-2022 жылдары Қарулы Күштерде «Әскери қызметтің имиджін көтеру», «Әскерде қауіпсіздік» сынды бағдарламалар қабылданғанымен, олардың орындалу нәтижесі көрінбейді. Билік өкілдері әскерде «нөлдік өлім» қағидасына қол жеткізу мақсатын жариялаған еді, бірақ әзірге бұл тек сөз жүзінде қалып отыр. Әскердегі реформалар неге іске аспайды? Себебі жоғарыда айтылған түйткілдер тереңде – тек техника мен доктринаны жаңартумен шектелмей, армия ішіндегі адам факторына мән беру керек. Қорғаныс министрлігі соңғы оқиғалардан сабақ алып, адам өмірі ең басты құндылық екенін іс жүзінде дәлелдеуі тиіс. Бұл үшін ашықтықты арттырып, әр өлім бойынша қоғамға есеп беруі қажет, айыптыларды жазалау және алдын алу шараларын жүйелі іске асыруы керек. Кадр саясатын өзгертіп, жауынгерлермен жұмыс істей алатын, этика мен заңды бұлжытпай сақтайтын жаңа буын офицерлерді тәрбиелеу маңызды. Сондай-ақ, келісімшарттық кәсіби армияға кезең-кезеңімен өту мәселесі де күн тәртібіне шықпақ. Мерзімді қызметті мүлде жоймаса да, оны қысқарту, балама қызмет түрлерін енгізу сияқты ұсыныстар да талқылауды қажет етеді.
Қорыта айтқанда, әскердегі оқиғалар – бір бөлімнің немесе бір жылдың кемшілігі емес, тұтас жүйенің дерті. Реформалар осы дерттің себебіне ем болмайынша, қайғылы жағдайлар қайталана беруі мүмкін. «Баласын әскерге аттандырған ата-ана оны аман-есен оралады деп үміттенуі тиіс, алаңдамауы керек» – бұл қарапайым ақиқат іске асуы үшін Қорғаныс министрлігі қолға алған барлық шараның нәтижесін қоғам сезінуі қажет. Әйтпесе, бүгін тағы бір сарбазынан айырылған елде ертең әскер беделіне нұқсан келіп, ұлттық қауіпсіздікке қатер тууы ықтимал. Ел Президенті тапсырған тексерулер мен алдағы уақытта енгізілуі мүмкін реформалардың іс жүзінде жүзеге асып, сарбаз өмірін сақтауға бағытталуы – барша қоғамның талабы.