Коммуналдық тариф бағасының өсуі: неге Үкімет үнсіз?

Соңғы айларда Қазақстанда коммуналдық төлем тақырыбы қайтадан қоғамның ең қызу талқыланатын мәселесіне айналды. Әсіресе қаңтар айынан бастап тұрғындардың қолына келген жылу, жарық және су шоттары айтарлықтай көбейген. Ресми түрде тариф өзгермегенімен, төлемнің өсуі халықтың наразылығын күшейтті.

Әлеуметтік желілерде Астана, Алматы, Ақтау тұрғындары коммуналдық қызмет үшін бұрынғыдан екі есе көп төлеп отырғанын жазып жатыр. Үкімет болса тарифтерге мораторий жарияланғанын айтып, өсімнің негізгі себебін техникалық факторлармен түсіндіреді. Бірақ қарапайым тұрғын үшін заңдық түсіндірмеден гөрі ай сайынғы төлемнің көлемі маңызды.

Бұл мәселе тек тариф туралы емес. Бұл – халық табысы мен өмір сүру құны арасындағы тепе-теңдік туралы үлкен әлеуметтік сұрақ. Қазақстанда коммуналдық тарифтерді табиғи монополияларды реттеу комитеті бекітеді. Заң бойынша әрбір тариф инвестициялық бағдарламаға, шығындарға және инфрақұрылым жағдайына қарай есептеледі. Соңғы жылдары мемлекет коммуналдық жүйені жаңарту үшін тарифтерді кезең-кезеңімен көтеру қажет екенін ашық айтты.

2023-2024 жылдары ел бойынша коммуналдық тарифтер орта есеппен 20-25 пайызға өскені ресми түрде хабарланған. Бұл қадам ескірген жылу, су және электр желілерін жөндеуге қаржы тарту үшін жасалды. Алайда 2025 жылдың соңында Үкімет тариф өсіміне уақытша мораторий жариялады. Яғни 2026 жылдың алғашқы тоқсанында тарифтер ресми түрде көтерілмеуі тиіс еді.

Соған қарамастан, тұрғындар төлеп отырған нақты сома өсті. Бұл жерде бірнеше фактор әсер етті:

• қыстың қатты суық болуы;

• тұтыну көлемінің артуы;

• қосылған құн салығының өсуі;

• кейбір үйлерде есептеу жүйесінің өзгеруі.

Яғни тарифтің өзі өзгермесе де, тұтыну мен қосымша төлемдер жалпы шоттың өсуіне әсер етті. Бірақ тұрғындар үшін айырмашылық маңызды емес: олар ай соңында бұрынғыдан көп ақша төлеп отыр.

Коммуналдық төлем – әр отбасының тұрақты шығыны. Сондықтан оның өсуі бірден сезіледі.

Әлеуметтік желілерде тараған нақты мысалдар жағдайдың қаншалықты күрделі екенін көрсетеді. Мысалы, Астанада кейбір пәтер иелері желтоқсанда 15-18 мың теңге төлесе, қаңтарда жылу үшін 25-28 мың теңгеге дейін төлеуге мәжбүр болған. Кей өңірлерде төлем 2 есеге жуық артқан.

Ақтауда тұрғындар 50-130 мың теңгеге дейін коммуналдық шот келгенін жазды. Әсіресе үлкен пәтерлері бар немесе жылу есептегіштері дұрыс жұмыс істемеген үйлерде төлем айтарлықтай жоғары шыққан. Бұл жағдай халықтың наразылығын күшейтті. Көпшілік «тариф көтерілген жоқ» деген ресми түсіндірмені қабылдамайды. Себебі адамдар нақты төлемге қарайды, ал ол өсіп жатыр.

Коммуналдық шығындардың артуы отбасылық бюджетке тікелей әсер етеді. Азық-түлік, несие, мектеп шығындары бар кезде коммуналдық төлемнің күрт өсуі әлеуметтік қысымды күшейтеді. Нәтижесінде қоғамда «неге бәрі қымбаттап жатыр?» деген жалпы сұрақ пайда болады.

Ресми органдар тарифтердің негізсіз көтерілмегенін бірнеше рет мәлімдеді. Табиғи монополияларды реттеу комитетінің түсіндіруінше, қаңтардағы төлемнің өсуі негізінен үш себепке байланысты:

1. Қыстың суық болуы – жылу тұтыну көлемін арттырды.

2. ҚҚС мөлшерлемесінің өсуі төлемге қосымша пайыз қосты.

3. Кейбір үйлерде есептеу жүйесі нақты тұтынуға көшірілді.

Үкімет коммуналдық инфрақұрылымды жаңарту үшін инвестиция қажет екенін де жиі айтады. Елдегі жылу және су желілерінің көп бөлігі 40 - 50 жыл бұрын салынған. Тозу деңгейі кей өңірде 60-70 пайызға жетеді.

Осыған байланысты мемлекет «тарифті инвестицияға айырбастау» саясатын жүргізіп жатыр. Яғни тарифтен түскен қаражат желілерді жөндеуге бағытталуы тиіс.

Сонымен қатар әлеуметтік осал топтарға коммуналдық субсидиялар қарастырылған. Табысы төмен отбасылар төлемнің бір бөлігін мемлекет арқылы өтей алады. Бірақ бұл механизмді пайдалану үшін арнайы құжат жинау қажет, ал көп адам оны қолданбайды немесе білмейді.

Коммуналдық тариф мәселесі тек Қазақстанға тән емес. ТМД елдерінің көпшілігінде соңғы жылдары тарифтер өсті. Себебі инфрақұрылым ескірген және оны жаңарту үшін қаржы қажет.

Ресейде коммуналдық төлемдер жыл сайын бірнеше рет индекстеледі. Еуропада тарифтер әлдеқайда жоғары, бірақ халықтың табысы да жоғары. Қазақстанда тарифтің абсолюттік деңгейі салыстырмалы түрде төмен болғанымен, халық табысына шаққанда ауыртпалық сезіледі. Яғни мәселе тек тарифте емес, жалақы мен өмір сүру құны арасындағы айырмашылықта. Егер табыс өсімі тариф өсімінен қалып қойса, әлеуметтік наразылық міндетті түрде күшейеді.

Коммуналдық тариф – жай ғана экономикалық көрсеткіш емес. Бұл қоғамның әлеуметтік көңіл күйін анықтайтын фактор. Егер адамдар ай сайынғы төлемді төлей алмай қалса немесе әділетсіз деп санаса, сенім деңгейі төмендейді. Ал сенімнің төмендеуі – кез келген мемлекет үшін қауіпті үрдіс.

Сондықтан тариф мәселесі тек техникалық есеп емес, ашық коммуникация мен түсіндіруді талап етеді. Халыққа нақты есеп, түсінікті тіл және болжам қажет. Егер Үкімет тариф саясатын ашық жүргізіп, әр өсімнің себебін түсіндіріп отырса, қоғамдағы кернеу азаяды. Ал түсіндіру жеткіліксіз болса, кез келген өсім үлкен әлеуметтік резонансқа айналады.

Коммуналдық тарифтің өсуі – бүгінгі Қазақстандағы ең сезімтал әлеуметтік тақырыптардың бірі. Ресми түрде тариф өзгермесе де, нақты төлемнің көбеюі халықтың наразылығын күшейтті.

Бұл жағдай мемлекет пен қоғам арасындағы сенім мәселесін тағы да алға шығарды. Тариф саясаты ашық әрі түсінікті болуы керек. Әсіресе қарапайым тұрғын үшін «неге көп төлеп отырмын?» деген сұраққа нақты жауап қажет.

Алдағы уақытта Үкімет инфрақұрылымды жаңарту мен халықтың төлем қабілеті арасындағы тепе-теңдікті табуы тиіс. Себебі коммуналдық тариф – тек экономикалық көрсеткіш емес, әлеуметтік тұрақтылықтың да маңызды өлшемі.