Соңғы айларда дүкендер, шаштараздар, шағын қызмет көрсету орталықтары жаңа салық жүйесіне үйренуге тырысып жатыр.
Қазақстанда жаңа Салық кодексінің күшіне енуі шағын және микро бизнес үшін жаңа кезең бастады. Қосылған құн салығының (ҚҚС) 12 пайыздан 16 пайызға өсуі, жеке табыс салығының прогрессивті шкаласы және қосымша фискалдық өзгерістер кәсіпкерлердің күнделікті жұмысын күрделендірді.
Үкімет бұл реформаларды экономиканы жаңғырту, көлеңкелі айналымды азайту және бюджетті толықтыру үшін қажет деп түсіндіреді. Ал шағын бизнес өкілдері үшін бұл кезең «бейімделу» емес, «аман қалу режиміне» ұқсап барады.
Соңғы айларда дүкендер, шаштараздар, шағын қызмет көрсету орталықтары жаңа салық жүйесіне үйренуге тырысып жатыр. Бірақ олардың бейімделуі біркелкі емес: біреулер шығынды азайтып, жаңа форматқа көшсе, енді бірі қызметін тоқтату немесе уақытша «мұздату» туралы ойлануда.
2026 жылдың басынан бастап Қазақстанда ҚҚС мөлшерлемесі 16 пайызға дейін көтерілді. Ұлттық экономика министрлігі бұл өзгеріс бюджет кірісін арттырып, инфрақұрылым мен әлеуметтік бағдарламаларды қаржыландыруға мүмкіндік береді деп түсіндірді. Алайда жаңа кодекс күшіне енгеннен кейін шағын бизнес арасында алаңдаушылық күшейді. Сарапшылардың бағалауынша, алғашқы кезеңде жүздеген мың микро кәсіпорын жұмысына түзету енгізуі мүмкін.
Депутаттардың мәліметіне сүйенсек, жыл басынан бері шамамен 35 мыңға жуық компания қызметін тоқтатқан. Сонымен қатар жаңа тіркелген кәсіпорындар да бар. Бұл – нарықта қозғалыс бар екенін көрсетеді, бірақ бизнес үшін тұрақсыздық сезімі күшейген. Үкімет бұл процесті «нарықтың табиғи тазалануы» деп атайды. Ал кәсіпкерлер үшін бұл – табыстың азаюы мен шығынның артуы жағдайында өмір сүру стратегиясын қайта қарау кезеңі. ҚҚС өсімі тек кәсіпкерлерге емес, тұтынушыларға да әсер етті. Бағаның көтерілуі халықтың сатып алу әдетін өзгертті.
Азық-түлік дүкендерінің иелері соңғы айларда тұтынушылардың шығынын қысқартқанын айтады. Егер бұрын адамдар бірнеше өнімді бірге сатып алса, қазір тек ең қажеттісін алады. Қымбат тауарлардан бас тарту байқалады.
Шағын дүкен иелері үшін бұл – ең ауыр соққы. Себебі олардың табысы тұрақты емес, ал маржа төмен. Бірнеше пайыздық өзгеріс те жалпы кіріске әсер етеді. Әсіресе жалдамалы ғимаратта отырған кәсіпкерлер үшін жағдай қиынырақ. Соңғы жылдары коммерциялық жалдау құны да өсті. Жалға алу ақысы, коммуналдық төлем және салық қатар өссе, шағын бизнес шығынын өтеу үшін бағаны көтеруге мәжбүр. Ал баға көтерілсе, клиент азаяды. Нәтижесінде кәсіпкер табысты емес, клиентті сақтап қалу стратегиясына көшеді.
Шағын қызмет көрсету саласы – шаштараздар, жөндеу орталықтары, тұрмыстық қызмет көрсететін кәсіпкерлер – жаңа салық жағдайын әзірге толық бағалап үлгерген жоқ.Көптеген салон иелері бағаны бірден көтеруге асықпай отыр. Себебі клиент жоғалтып алу қаупі бар. Әсіресе табысы төмен аудандарда қызмет құнының аз ғана өсімі де сұранысты төмендетуі мүмкін.
Сонымен қатар жаңа салық кодексі бухгалтерлік есепті күрделендірді. Есеп беру саны көбейді, жаңа электронды жүйелер енгізілді. Көптеген жеке кәсіпкерлер бұрын есепті өздері тапсырса, енді бухгалтер жалдауға мәжбүр.
Бұл – қосымша шығын. Ал шағын бизнес үшін әрбір шығын маңызды.
Бухгалтерлердің айтуынша, жаңа жүйеге көшу кезеңінде техникалық қиындықтар да бар. Электронды кабинеттердің тұрақсыз жұмыс істеуі, есеп беру формаларының өзгеруі кәсіпкерлердің уақытын да, жүйкесін де алады.
Салық жүктемесінің өсуі тағы бір мәселені күшейтті – көлеңкелі сауда. Кей аудандарда тіркелмеген сатушылар көбейген. Олар қолма-қол ақшаға өнім сатып, салық төлемейді. Мұндай жағдайда заңды жұмыс істейтін кәсіпкерлер бәсекеде ұтылады. Тұтынушы үшін арзан тауар маңызды. Ал кәсіпкер үшін заңды жұмыс істеу қымбатқа түседі. Бұл теңсіздік заңды бизнеске қысым түсіреді. Егер көлеңкелі саудамен күрес күшеймесе, адал кәсіпкерлердің шығыны арта береді.
Жаңа салық жүйесіне байланысты кей кәсіпкерлер бизнесті жабу немесе уақытша тоқтату туралы шешім қабылдауда. Кейбірі компанияны үш жылға «мұздатуды» таңдауда. Бұл – салық жүктемесі азайғанша күту стратегиясы. Басқалары бизнес форматты өзгертуде: • онлайн саудаға көшу; • қызмет түрін өзгерту; • серіктес табу; • шығынды қысқарту.
Яғни нарық бейімделіп жатыр. Бірақ бұл бейімделу оңай емес. Шағын бизнес көбіне отбасылық форматта жұмыс істейді. Мұнда иесі өзі сатушы, бухгалтер және менеджер. Сондықтан кез келген өзгеріс тікелей жеке табысқа әсер етеді.
Салық сарапшылары ҚҚС өсімін бірден емес, кезең-кезеңімен енгізу тиімді болар еді деген пікірде. Экономистердің айтуынша, бірден 4 пайызға өсу нарыққа қысым түсіреді. Егер өсім жыл сайын біртіндеп енгізілсе, бизнес бейімделуге уақыт алар еді. Кей сарапшылар мемлекет қолдау шараларын күшейту қажет дейді. Мысалы: • шағын бизнес үшін салық жеңілдіктері; • есеп беру жүйесін жеңілдету; • цифрлық платформаларды тұрақтандыру; • көлеңкелі саудамен күресті күшейту.
Бұл шаралар бизнеске қысымды азайтуы мүмкін. Қазіргі жағдайды кәсіпкерлер «өтпелі кезең» деп сипаттайды. Нарық толық құлдырап кеткен жоқ, бірақ тұрақсыздық бар. Азық-түлікке сұраныс сақталады, қызмет көрсету саласы да толық тоқтамайды. Бірақ бизнес шығынды азайтып, жаңа стратегия іздеуге мәжбүр.Көптеген шағын кәсіпорындар үшін алдағы 2–3 жыл шешуші болады. Осы кезеңде кім бейімделе алады – сол нарықта қалады. ҚҚС өсімі – Қазақстан экономикасы үшін маңызды фискалдық қадам. Бірақ оның салмағын ең алдымен шағын бизнес сезініп отыр.Микробизнес – ел экономикасының тірегі. Ол жұмыс орындарын құрады, қызмет көрсетеді, жергілікті нарықты ұстап тұр. Егер осы сектор әлсіресе, оның әсері бүкіл экономикаға тарайды.
Сондықтан салық реформасы тек бюджетті толтыру құралы емес, кәсіпкерлік экожүйені сақтау механизмі болуы тиіс. Алдағы уақытта мемлекет пен бизнес арасындағы ашық диалог, икемді саясат және нақты қолдау шаралары қажет. Әйтпесе бейімделу кезеңі ұзаққа созылып, көптеген шағын кәсіпорын үшін «даму» емес, «аман қалу» жылдарына айналуы мүмкін.