1 шілдеден кейін несие алу қиындайды: банктер халықты емес, өз пайдасын қорғауға көшіп жатыр ма?

2026 жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстанда несие беру тәртібі тағы да қатаңдайды. Ұлттық банк пен Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі енгізгелі отырған жаңа талаптарға сәйкес, енді банктер қарыз алушының төлем қабілетін бұрынғыдан да мұқият тексереді. Ресми түсіндірме бойынша, бұл өзгерістер халықтың шамадан тыс қарызға батпауын болдырмау үшін қажет. Алайда қаржы нарығын ұзақ жыл бақылап келе жатқан мамандар бұл шешімнің астарында банктердің өз тәуекелін азайту және табысын сақтап қалу мақсаты да бар екенін айтады.

Жаңа ережеге сәйкес, несие беру кезінде екі негізгі көрсеткішке басымдық беріледі. Оның бірі қарыз жүктемесінің коэффициенті, екіншісі қарыздың табысқа қатынасы. Қарыз жүктемесінің коэффициенті адамның табысының қанша бөлігі несие мен міндетті төлемдерге кетіп жатқанын көрсетеді. Ал қарыздың табысқа қатынасы жаңа қарыз алған жағдайда азаматтың оны төлеуге шамасы жететін-жетпейтінін анықтауға мүмкіндік береді. Бұдан былай банктер тек өтініш берушінің сөзіне сенбейді, барлық мәлімет ресми деректер арқылы тексеріледі.Атап айтқанда, зейнетақы қорына аударылған жарналар, міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру жүйесіне түскен төлемдер, еңбек шарты арқылы көрсетілген табыс көлемі негізгі өлшемге айналады. Егер адамның тұрақты әрі ресми тіркелген табысы болмаса, несие алу айтарлықтай қиындайды. Бұл талап ең алдымен жалақыны қолма-қол алатындарға, еңбек шартысыз жұмыс істейтіндерге, шағын кәсіппен айналысатындарға және табысын толық рәсімдемеген азаматтарға әсер етеді.

Реттеуші органдар бұл шараларды халықты қорғау деп түсіндіреді. Соңғы жылдары тұтынушылық несие көлемі күрт өсіп, көптеген азамат бірнеше қарызды қатар төлеуге мәжбүр болған. Ұлттық банктің деректеріне қарағанда, ел экономикасындағы жалпы несие көлемі қырық тоғыз триллион теңгеден асып кеткен. Соның ішінде жиырма алты триллион теңгеден астамы халықтың мойнындағы қарыз. Бұл соңғы жылдардағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі.

Алайда осы уақытта банк секторының табысы да рекордтық деңгейге жетті. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің мәліметіне сүйенсек, өткен жылы екінші деңгейлі банктердің жиынтық пайдасы үш триллион теңгеге жуықтаған. Ал 2026 жылдың алғашқы айының өзінде банктер екі жүз миллиард теңгеге жуық таза табыс тапқан. Яғни халықтың қарызы көбейген сайын, банктердің табысы да артып отырған.

Сарапшылардың пікірінше, мұндай жағдай кездейсоқ емес. Соңғы он жылда банктер үшін ең табысты бағыт кепілсіз тұтынушылық несиелер болды. Пайыздық мөлшерлемесі жоғары, рәсімдеу оңай, ал клиент саны көп. Бөліп төлеу, онлайн несие, жедел қарыз сияқты өнімдер кең тарағаннан кейін халықтың қарызға тәуелділігі күшейді. Көптеген азамат бір уақытта екі-үш несиені қатар төлеп отыр.

Осындай жағдайда мемлекет талапты күшейтуге мәжбүр болды. Бірақ жаңа тәртіптің салмағы бірінші кезекте табысы төмен азаматтарға түседі. Қазақстанда миллиондаған адам табысын толық рәсімдемейді. Кейбірі жеке кәсіппен айналысады, кейбірі маусымдық жұмыс істейді, енді бірі жалдамалы еңбекпен күн көреді. Бұған дейін олар несие ала алатын, енді жаңа талаптарға сәйкес мұндай азаматтардың өтініші жиі кері қайтарылуы мүмкін.

Қаржы нарығын зерттеушілердің айтуынша, бұл өзгерістер банктер үшін тиімді. Себебі тәуекелі жоғары клиенттер азаяды, ал тұрақты табысы бар азаматтармен жұмыс істеу қауіпсіз. Яғни қаржы ұйымдары қарызды бәріне бірдей емес, ең сенімді клиенттерге ғана беруге көшеді. Бұл банктердің табысын азайтпайды, керісінше шығынды қысқартады.

Тағы бір мәселе халық табысының өсуі мен несие көлемінің арақатынасы. Соңғы жылдары жалақы баяу өссе, баға керісінше тез қымбаттады. Мұндай жағдайда адамдар күнделікті шығынды жабу үшін несие алуға мәжбүр болады. Сондықтан шектеу күшейгенімен, қарызға сұраныс бірден азаймайды. Керісінше, несие ала алмаған азаматтар микроқаржы ұйымдарына немесе бейресми қарыз көздеріне жүгінуі мүмкін.

Қаржы саласында көп жыл еңбек еткен сарапшылардың пікірінше, мәселені тек шектеумен шешу мүмкін емес. Егер халықтың табысы өспесе, ал тұрмыс шығыны азаймаса, несиеге тәуелділік бәрібір сақталады. Банктер жылдар бойы тұтынушылық несиені белсенді ұсынып келді, енді қарыз көбейген кезде талапты қатаңдатуға мәжбүр болып отыр.

1 шілдеден бастап күшіне енетін жаңа ережелер қаржы нарығын тәртіпке келтіруі мүмкін. Бірақ бұл өзгеріс халықтың жағдайын жеңілдетеді ме, әлде банктердің пайдасын сақтауға ғана қызмет ете ме оны уақыт көрсетеді. Қазірдің өзінде сарапшылардың көбі бір нәрсені ашық айтып отыр: егер қарыз азаймаса, онда мәселе қарыз алушыларда емес, несие жүйесінің өзінде.

Соңғы жылдары Қазақстанда халықтың несиеге тәуелділігі айтарлықтай артқан. Ұлттық банк жариялаған деректерге сәйкес, ел экономикасындағы жалпы несие көлемі 49 триллион теңгеден асты. Соның ішінде шамамен 26 триллион теңгеден астамы жеке тұлғалардың қарызы, ал 23 триллион теңгеге жуығы бизнеске берілген несиелер. Бұл соңғы жылдардағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің мәліметі бойынша, 2025 жылдың қорытындысында Қазақстанның банк секторы 3 триллион теңгеге жуық таза пайда тапқан. Ал 2026 жылдың бір ғана қаңтар айында екінші деңгейлі банктердің табысы 198 миллиард теңгеден асқан. Сарапшылардың айтуынша, банктердің негізгі табысы тұтынушылық несиелерден түседі. Соңғы жылдары кепілсіз берілетін қарыздар мен бөліп төлеу қызметтері күрт көбейген. Нәтижесінде көптеген азамат бір уақытта бірнеше несие төлеп отыр. Ұлттық банк деректеріне сәйкес, қарыз алушылардың едәуір бөлігінде екі және одан да көп несие бар. Ал кейбір азаматтардың табысының жартысына дейінгі бөлігі қарыз өтеуге кетеді. Осы жағдайдан кейін реттеуші орган қарыз жүктемесіне қойылатын талапты қайта қарауға шешім қабылдаған. Жаңа ережеге сәйкес, банктер қарыз алушының табысын тек ресми деректер арқылы тексереді. Негізгі назар: зейнетақы жарналарына, міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру төлемдеріне, ресми еңбек табысына аударылады. Сарапшылардың пікірінше, бұл талаптар қаржы жүйесінің тұрақтылығын арттыруы мүмкін. Алайда жаңа тәртіп ең алдымен табысы толық рәсімделмеген азаматтарға әсер етеді.

Қазақстанда өзін-өзі жұмыспен қамтығандар мен бейресми табыс табатындардың саны бірнеше миллион адамға жетеді. Жаңа талап күшіне енгеннен кейін олардың бір бөлігі несие ала алмайтын топқа кіруі мүмкін. Қаржы нарығын зерттеушілердің айтуынша, банктер үшін бұл өзгеріс тиімді. Себебі тәуекелі жоғары клиенттер азайып, тұрақты табысы бар қарыз алушылар ғана қалады. Ал бұл өз кезегінде банк секторының табысын сақтауға мүмкіндік береді. Сарапшылардың бір бөлігі жаңа талаптарды қажетті шара деп есептесе, екінші бөлігі бұл өзгерістер несиеге қолжетімділікті азайтып, халықтың бір бөлігін микроқаржы ұйымдарына немесе бейресми қарыз көздеріне итермелеуі мүмкін екенін айтады. Қалай болғанда да, 1 шілдеден кейін Қазақстанда несие алу бұрынғыдай оңай болмайтыны анық. Ал жаңа талаптардың халыққа да, банктерге де қалай әсер ететіні алдағы айларда белгілі болады.