Балабақшалардағы жанжалды медиация арқылы шешу мүмкін бе?

Балабақша мен колледж тәрбиешілері мен ата-аналар арасындағы түсініспеушіліктер балаларға арналған ортада жиі кездеседі. Қазақстанда 2026 жылы балабақша және колледж ұйымдарында да қақтығыстарды бейбіт жолмен шешуге бағытталған медиация қызметтерін енгізу бастамасы жарияланды. Бұл қызметтер балалар арасындағы жанжалдың, мектепке дейінгі мекемелердегі зорлық-бұзақылықтың (буллинг) алдын алуға және ата-ана мен тәрбиеші арасындағы дауды жеңіл реттеуге көмектеседі деп күтілуде. Еңбек және қоғам саласында тәжірибесі бар модераторлар медиация арқылы барлық тараптың мүддесін ескере отырып қарапайым тілмен сөйлесуге жағдай жасайды.

Медиация дегеніміз – екі тараптың арасындағы дауды сотқа жеткізбей, бейтарап адам көмегімен келісім арқылы шешу. Бұл жерде ең бастысы – ешкімді кінәлі ету емес, мәселенің түпкі себебін түсіну және ортақ шешім табу. Мұндай тәсіл әлемде бұрыннан қолданылып келеді және әсіресе білім беру саласында тиімді құрал ретінде танылған. Қазақстанда да бұл бағыт енді жүйелі түрде енгізіліп жатыр.

Қазақстанда білім беру ұйымдарында жанжал мен зорлыққа қарсы іс-қимыл ережелері білім және ғылым министрлігі бекіткен тәртіптік құжаттарда белгіленеді. «Білім туралы» және «Балаларды қорғау туралы» заңдарда да тәрбиелеу орындарында бала құқығы мен қауіпсіздігіне кепілдік беретін нормалар қарастырылған, алайда медиация қызметі туралы нақты талап әзірге жоқ. Соңғы жылдары елімізде білім саласында даулы мәселелерді бейбіт жолмен шешу қажеттігі мемлекеттік деңгейде айтылып келеді. Мысалы, 2026 жылы Қазақстанның барлық мектептерінде «100 медиативті мектеп» жобасы шеңберінде медиация енгізілгені бұл бағыттағы тиімділікті көрсетті.

Мектептегі медиация тәжірибесі негізінде, 2026 жылдың басында министрлік балабақша мен колледждерге де медиация қызметін енгізу бойынша шараларды бастады. Бұл бастама Білім министрлігі тарапынан ресми хабарланды. Медиация қызметі болатын ұйымдар балабақшаның тәрбие жұмыстарын басқаратын орынбасардан, педагогтар мен психологтардан, ата-аналар қауымдастығынан және тіпті жас балалардан (жас ерекшелігіне сай) тұрады деп жоспарлануда. Сонымен бірге медиация қызметі Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының ұсынымдары бойынша жұмыс істейді, бұл нұсқаулықтарда дау-дамайды және агрессияны алдын алуға арналған практикалық құралдар қарастырылған.

Жаңа жүйе қалай жұмыс істейді деген сұрақ туындайды. Медиация барысындағы негізгі кезеңдерді қарастырып көрейік:

• Даудың пайда болуы: мәселенің мәнін анықтау (балалар арасында ма, тәрбиешілер мен ата-аналар арасында ма).
• Диалогке шақыру: қатысушыларды (ата-аналар, тәрбиеші, куәлар) үйлестіруші қатыстыру.
• Шешім іздеу: барлық пікір ескеріле отырып, даудың бейбіт шешімін табу.
• Келісім қабылдау: мәселені шешу жоспары мен әрекет алгоритмін бекіту.
• Нәтижені бақылау: қабылданған шешімнің орындалуын қадағалау.

Егер балабақшада немесе колледжде қандай да бір жанжал болса, оны бірден жазалау арқылы шешпейді. Алдымен мәселенің неден шыққаны анықталады. Кейін ата-аналар, тәрбиешілер және қажет болған жағдайда балалардың өздері бір ортаға жиналып, ашық сөйлеседі. Әркім өз пікірін айтады, бірін-бірі тыңдайды. Осы диалог барысында ортақ шешімге келу көзделеді. Кейін сол келісімнің орындалуы да бақылауда болады. Бұл – қарапайым, бірақ тиімді тәсіл.

Медиация қызметінің құрамына да бірнеше адам кіреді. Әдетте оған тәрбие ісі жөніндегі орынбасар, педагог-психологтар, әлеуметтік педагогтер, ата-аналар және кей жағдайда қоғамдық ұйым өкілдері де қатысады. Кейбір жағдайларда балалардың өздері де қатыстырылып, олардың пікіріне де мән беріледі. Бұл тәсіл барлық тараптың даусын естуге мүмкіндік береді және шешімнің әділ болуына ықпал етеді.

Қазақстанда балабақшалардағы жанжалдардың нақты статистикасы толық жүргізілмегенімен, жалпы білім саласындағы құқық бұзушылықтар мен шағымдардың саны жыл сайын артып отырғаны байқалады. Сарапшылардың айтуынша, мұндай жанжалдардың көпшілігі ресми есепке де енбей қалады, өйткені ата-аналар көбіне мәселені өзара шешуге тырысады немесе әлеуметтік желі арқылы ғана жариялайды. Сондықтан нақты сандардан гөрі, мәселенің өзі бар екені маңыздырақ болып отыр.

Қазақстанда арнайы бейбіт келісім жолымен шешуге бағытталған пилоттық жобалар алғашында мектептерде («100 медиативті мектеп») табысты жүргізіліп, қазір балабақшаларға да үлгі болып отыр. Алматы, Астана және басқа қалалардағы тәжірибелер көрсеткендей, бұл тәсіл көптеген дауды ушықтырмай шешуге мүмкіндік береді. Мысалы, ата-ана мен тәрбиеші арасындағы келіспеушілік немесе балалар арасындағы кикілжің бірнеше кездесу арқылы бейбіт түрде шешілген жағдайлар бар. Әзірге бұл нәтижелер толық статистика ретінде жарияланбағанымен, тәжірибе деңгейінде оң әсері байқалып отыр.

Халықаралық тәжірибеге қарасақ, медиация білім беру жүйесінің ажырамас бөлігіне айналған. Финляндия, Норвегия сияқты елдерде мектепке дейінгі мекемелердің өзінде медиаторлар жұмыс істейді. Олар тек жанжалды шешіп қана қоймай, балаларға дұрыс қарым-қатынас мәдениетін үйретеді. АҚШ пен Канадада балалардың өздерін медиация процесіне қатыстыру арқылы олардың ерте жастан диалог жүргізу қабілетін дамытуға ерекше мән беріледі. Қазақстан да осы тәжірибелерді бейімдеп енгізіп жатыр.

Әрине, бұл бастаманың алдында тұрған мәселелер де жоқ емес. Ең алдымен, медиаторларды кәсіби деңгейде дайындау қажет. Екіншіден, ата-аналардың барлығы бірдей мұндай форматқа дайын емес. Кейбіреулер үшін жанжалды «отырып сөйлесу» арқылы шешу әлі де жаңа тәжірибе болып отыр. Сонымен қатар, бұл жүйенің тиімділігін қалай өлшейміз деген сұрақ та өзекті.

Соған қарамастан, бұл бастаманың маңызы зор. Өйткені мәселе тек жанжалды шешуде емес, жалпы қоғамдағы қарым-қатынас мәдениетін өзгертуде жатыр. Егер бала кішкентай кезінен бастап мәселені айқаймен емес, сөйлесу арқылы шешуді үйренсе, бұл оның болашақтағы мінез-құлқына да әсер етеді.

Қорыта айтқанда, балабақшалардағы медиация – бұл уақытша жоба емес, ұзақ мерзімді мәдени өзгерістің бастамасы. Егер бұл жүйе дұрыс енгізіліп, тұрақты түрде дамытылса, ол тек білім беру саласында ғана емес, жалпы қоғамда да өзара түсіністік пен келісім мәдениетін қалыптастыруға ықпал етуі мүмкін.