Алматыда іске қосылған алғашқы крематорий жеке компанияның ерекше жобасы емес.
Крематорий тақырыбы қоғамда әрдайым эмоция тудырады. Біреулер оны діни мәселемен байланыстырады, енді біреулер «бұл бізге керек емес» дейді, ал кей адамдар оны жай ғана ерекше жаңалық ретінде қабылдайды. Бірақ мемлекет неге мұндай нысан салуға қаржы бөлді деген сұраққа салқынқанды қарасақ, мәселе тек рәсімнің өзінде емес екенін көреміз. Әңгіме ең алдымен қала инфрақұрылымы, санитария және үлкен мегаполисті басқару туралы болып отыр.
Алматыда іске қосылған алғашқы крематорий жеке компанияның ерекше жобасы емес. Ол Қалалық патологоанатомиялық бюроның қарамағына берілген. Яғни мемлекет бұл нысанды қалалық инфрақұрылымның бір бөлігі ретінде қарап отыр. Оның артында бірнеше нақты себеп бар. Біріншісі – жерлеу саласындағы қоғамдық жауапкершілік. Екіншісі – үлкен қаладағы жер тапшылығы мен санитарлық жүктеме. Үшіншісі – азаматтарға қосымша таңдау мүмкіндігін беру. Төртіншісі – биологиялық қалдықтарды қауіпсіз өңдеу жүйесін қалыптастыру.
Нысанның техникалық сипаттамасы да бұл жобаның жай символдық бастама емес екенін көрсетеді. Алматы әкімдігінің мәліметіне сәйкес, 2026 жылғы 30 сәуірде Қазақстандағы алғашқы крематорий ресми түрде іске қосылды. Кешенде Чехияда жасалған екі кремациялық пеш орнатылған. Жүйеде түтін газдарын көпсатылы тазарту технологиясы қарастырылған. Сонымен қатар екі камералы жағу әдісі қолданылып, иіс пен сыртқа шығатын түтінді азайтуға басымдық берілген.
Бір рәсім орта есеппен екі сағатқа созылады. Ал толық жүктемеде бір пеш тәулігіне 8 кремацияға дейін орындай алады. Яғни бұл тек атауы бар нысан емес, нақты жұмыс істеуге арналған қалалық қызмет көрсету жүйесі.
Мұндай нысан неге дәл Алматыға қажет болды деген сұраққа статистика жауап береді. Ресми дерек бойынша, 2026 жылғы 1 наурызда Алматы халқы 2 миллион 354,7 мың адамға жеткен. Тек алғашқы екі айдың өзінде қалада 1754 адам қайтыс болған. Мұндай көлемдегі мегаполисте жерлеу мәселесі тек әр отбасының жеке шаруасы болып қала алмайды.
Халық саны өсіп жатыр, көші-қон жалғасуда, ал қайтыс болатын адамдар саны да тұрақты. Осындай жағдайда жерлеу мәселесі тек дәстүр немесе мәдениет тақырыбы емес. Бұл урбанистика, санитария және логистика мәселесіне айналады. Ресми құжаттарда адамның денесін жерге көму немесе кремациялау елді мекеннің өмірін қамтамасыз етуге қатысты жергілікті биліктің міндеттерінің бірі екені нақты көрсетілген.
Қазақстанның санитарлық ережелері де жерлеуді тек дәстүрлі көму тәсілімен шектемейді. 2021 жылғы санитарлық қағидаларда жерлеу адамның денесін жерге көму немесе кремация арқылы жүзеге асуы мүмкін екені жазылған.
Бұдан бөлек, 2021 жылғы бәсекелестік ортаны талдау құжаттарында кремацияның экономикалық және экологиялық тұрғыдан тиімдірек екені айтылған. Ресми бағалауға сәйкес, кремация жерлеуге қажет аумақты шамамен 100 есе азайтады. Ал жер астындағы биологиялық қалдықтардың толық минералдануы 50 жылға дейін созылса, кремация кезінде бұл процесс шамамен 1 сағат ішінде аяқталады. Бұл өте маңызды аргумент. Себебі үлкен қала үшін ең қымбат ресурс – жер. Алматы сияқты мегаполисте бос аумақ жылдан жылға азайып келеді. Сондықтан крематорий салу дәстүрден бас тарту емес, болашақтағы жер тапшылығына дайындалу ретінде қарастырылып отыр.
Сонымен бірге мемлекет кремацияны міндетті рәсім ретінде ұсынып отырған жоқ. Ресми мәлімдемелерде кремация дәстүрлі жерлеуге балама ретінде ғана қарастырылатыны нақты айтылған. Яғни азаматтар оны өздерінің мәдени, жеке немесе діни көзқарасына қарай таңдай алады.
Бұл өте маңызды айырмашылық. Қоғамда кейде мемлекет халықты кремацияға мәжбүрлейді деген эмоциялық пікірлер айтылады. Бірақ ресми құжаттар мұны растамайды. Керісінше, мемлекет жерлеудің жалғыз ғана формасымен шектелмей, қосымша заңды мүмкіндік енгізіп отыр. Яғни мәселе «енді бәрі кремацияланады» дегенде емес. Мәселе – қалада осындай қызмет те ресми түрде қолжетімді болады дегенде. Тағы бір көп айтыла бермейтін, бірақ мемлекет үшін өте маңызды себеп бар. Патологоанатомиялық бюро бұл нысан болашақта биологиялық қалдықтарды жою үшін де қолданылатынын айтқан. Мұнда әңгіме тек адамның денесін кремациялау туралы емес. Медициналық жүйеде пайдаланылатын тін үлгілері, операциядан қалған материалдар, қолғаптар және басқа да қауіпті медициналық қалдықтар бар. Осындай заттарды қауіпсіз жою мәселесі денсаулық сақтау жүйесі үшін өте маңызды.
Сондықтан крематорийдің рөлі тек қоштасу рәсімімен шектелмейді. Ол медициналық қалдықтарды қауіпсіз өңдейтін инфрақұрылымның бір бөлігіне айналуы мүмкін. Өйткені патология, морг, операциялық бөлімдер және инфекциялық қауіппен жұмыс істейтін мекемелер үшін «бұл қалдықты қайда апарамыз?» деген мәселе әрдайым бар. Мемлекет үшін крематорий осы тізбектегі маңызды бос орынды жабатын құрал ретінде қарастырылып отыр.
Бірақ бұл жоба бірден іске қосылған жоқ. Мемлекеттік сатып алу порталындағы мәліметке сәйкес, крематорий құрылысына қатысты негізгі келісімшарт 2020 жылғы 21 желтоқсанда жасалған. Жобаның жалпы жоспарланған құны 1 млрд 311 млн 780 мың 469 теңге болған. Ал құрылысты аяқтау мерзімі ретінде 2021 жылғы 20 қыркүйек көрсетілген. Порталда нақты игерілген қаражат көлемі 1 млрд 130 млн 140 мың 500 теңге деп көрсетіледі.
Алайда Алматы әкімдігінің 2026 жылғы ресми мәліметіне қарасақ, нысан іс жүзінде тек 2024 жылдың соңында пайдалануға берілген. Яғни жоспарланған мерзім мен нақты іске қосылудың арасында үш жылдан астам айырмашылық бар. Қазақстандағы құрылыс жобалары үшін мұндай кешігу сирек емес. Бірақ дәл осы жоба қоғамда онсыз да қызу талқыланып жатқандықтан, бұл кешігу сенім мәселесін де күшейтті.
Нысанның неге ұзақ уақыт ашылмай тұрғанына қатысты бірнеше ресми түсіндірме берілді. Біріншіден, денсаулық сақтау құрылымдары құрылыс материалдарының қымбаттауы мен сметаны қайта қарау қажеттілігі болғанын айтты. Сонымен қатар инженерлік коммуникациялар тарту мәселесі де процесті баяулатқан. Екіншіден, әкімдік 2026 жылғы сәуірдегі мәлімдемесінде нысан пайдалануға берілгеннен кейін де оны кім нақты басқаратыны толық шешілмегенін мойындады. Мұның басты себебі – Қазақстандағы санитарлық ережелерде крематорий қызметін нақты реттейтін нормалардың болмауы.
Сондықтан мемлекет алдымен ғимаратты салып, кейін ғана оның толық құқықтық және санитарлық базасын қалыптастыруға кіріскен. Сырттай қарағанда бұл жай бюрократия сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ шын мәнінде мәселе маңызды. Себебі мұндай нысан санитария, экология және қоғамдық денсаулықпен тікелей байланысты болғандықтан, оның жұмысы нақты ережемен реттелуі керек еді.
Осы жерде маңызды бір деталь бар. Қазақстанның санитарлық қағидаларында кремация ұғымы бұрыннан болғанымен, крематорий мен колумбарийге арналған нақты талаптар кейін ғана толық енгізілді. Ресми дерекке сәйкес, 2025 жылғы 21 сәуірде қабылданған №39 бұйрықпен санитарлық қағидаларға арнайы өзгерістер енгізілді.
Бұл құжатта крематорий құрамында қандай бөлмелер болуы керектігі нақты көрсетілген. Мысалы:
– мәйіт қабылдау бөлмесі;
– вестибюль;
– тоңазытқыш камерасы;
– кремацияға дейін сақтау орны;
– кремация жүргізілетін бөлмелер.
Сонымен қатар колумбарийлер мен естелік қабырғалары арнайы бөлінген аумақта орналасуы тиіс екені де жазылған. Яғни қызық жағдай қалыптасты. Қазақстанда крематорий ғимараты салынып қойғанымен, оның толық санитарлық және құқықтық регламенті тек 2025 жылы ғана нақты бекітілді. Бұл жобаның неге ұзақ уақыт іске қосылмай тұрғанын түсіндіретін негізгі себептердің бірі болды.
Мемлекет бұл нысанды неге толықтай жеке секторға бермей, өз бақылауында қалдыруға тырысты деген сұрақ та орынды. Оның жауабы ресми құжаттарда көрсетілген. Қазақстанда жерлеу саласы, оның ішінде кремация да санитарлық және карантиндік қауіпсіздікпен байланысты мемлекеттік жауапкершілік ретінде қарастырылады. Қабірстан жерлері мемлекеттік меншікке жатады, ал бұл саладағы қызметтердің көбі жергілікті бюджет пен мемлекеттік сатып алу арқылы ұйымдастырылады.
Крематорийдің патологоанатомиялық бюроға берілуі де кездейсоқ шешім емес. Бұл құжаттарды жүргізуді, мәйітті сәйкестендіруді, медициналық бақылауды және рәсімдердің этикалық талаптарға сай орындалуын күшейтуге мүмкіндік береді. Қарапайым тілмен айтқанда, мемлекет мұнда жай ғана ақылы қызмет көрсететін орталық ашқысы келген жоқ. Оның мақсаты – қауіпсіздігі жоғары, бақылауы нақты және даулы жағдайлары аз жүйе құру.
Экология мәселесіне қатысты күмән де көп айтылады. Кей адамдар крематорий қоршаған ортаға зиян келтіреді деп қауіптенеді. Бірақ ресми сипаттамада негізгі басымдық дәл осы экологиялық қауіпсіздікке берілген. Нысанда түтін газдарын көпсатылы тазарту жүйесі орнатылған. Сонымен қатар жану кезінде пайда болатын газдарды қайта өртеп бітіру технологиясы қарастырылған. Бұл көзге көрінетін түтін мен иісті азайту үшін жасалған.
Әрине, кез келген жану процесі сияқты мұнда да тұрақты бақылау қажет. Экологиялық мониторинг, санитарлық тексеріс және қоғамдық бақылау маңызды болып қала береді. Бірақ ресми техникалық сипаттамалар бұл нысанның қарапайым пеш емес екенін көрсетеді. Бұл – арнайы сүзгілері, технологиялық жүйесі және санитарлық регламенті бар инженерлік кешен.
Енді қоғам үшін ең маңызды мәселе – ашықтық. Болашақта адамдар мынадай сұрақтарға нақты жауап күтеді:
– қанша қызмет көрсетілді;
– экологиялық көрсеткіштер қандай;
– шағымдар бар ма;
– санитарлық талаптар қалай сақталып жатыр.
Яғни қоғамдық пікір енді эмоциядан гөрі нақты есеп пен бақылауға сүйенуі керек болады. Бұл жобадағы ең қызық жайттардың бірі – мемлекет крематорийді сұраныс толық қалыптаспай тұрып іске қосқан. 2021 жылғы ресми талдау құжаттарында Қазақстанда кремацияға деген нақты нарықтық сұраныс өте төмен екені айтылған. Бір қарағанда бұл түсініксіз көрінеді. Егер сұраныс аз болса, неге мемлекет мұндай нысан салды деген сұрақ туады.
Бірақ дәл осы жерде мемлекеттік логика мен бизнес логикасының айырмашылығы байқалады. Бизнес әдетте дайын клиентті күтеді. Ал мемлекет кей жағдайда болашақтағы қажеттілікке алдын ала инфрақұрылым дайындайды. Алматыдағы крематорий дәл осындай жобаға ұқсайды.
Бұл нысан тек бүгінгі сұраныс үшін емес, ертеңгі мегаполис жүктемесі үшін салынған. Мұнда әңгіме азаматтарға қосымша таңдау беру, санитарлық қауіпсіздікті күшейту және медициналық қалдықтарды қауіпсіз жою туралы болып отыр.
Сондықтан «мемлекетке алғашқы крематорий не үшін қажет болды?» деген сұрақтың қысқа жауабы өте қарапайым. Ол тек бір жерлеу рәсімі үшін салынған жоқ. Бұл – халқы 2,35 миллионнан асқан үлкен қалада пайда болған бірнеше мәселені қатар шешуге арналған инфрақұрылым.
Алматы сияқты мегаполисте жер қымбат, халық саны өсіп жатыр, өлім-жітім тұрақты, санитарлық талаптар күшейіп келеді. Осындай жағдайда жерлеу мәселесі енді тек дәстүр немесе жеке отбасының шаруасы емес. Бұл урбанистика, денсаулық сақтау, экология және құқықтық бақылау түйісетін салаға айналды.
Алматыдағы крематорий дәл осы өзгерістің белгісі болып отыр. Сондықтан оның пайда болуын жай сенсация ретінде емес, мемлекеттің өлімнен кейінгі қызметтерді де жүйелі инфрақұрылым ретінде қарай бастағанының белгісі ретінде түсінген дұрыс.