Қазақстан банктері халықты қарызға батырып, бизнестен неге қашып жүр?

Қазақстанның банк жүйесінде соңғы он жылда алаңдатарлық өзгеріс қалыптасты. Бұрын экономиканың негізгі қозғаушы күші саналатын кәсіпкерлік сектор банктер үшін басты клиент болса, қазір қаржы ұйымдары халыққа берілетін тұтынушылық несиені негізгі табыс көзіне айналдырған, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Ұлттық экономика вице-министрі Арман Қасеновтің мәліметінше, 2016 жылдың соңында банктердің жиынтық несие портфеліндегі бизнеске берілген қарыздардың үлесі 70 пайыз болған. Қазіргі таңда бұл көрсеткіш 38 пайызға дейін төмендеген. Бұл – жай ғана статистикалық өзгеріс емес. Бұл Қазақстан экономикасының құрылымы өзгеріп жатқанын аңғартатын маңызды көрсеткіш.

Банктер үшін бизнес тиімсіз бола бастады

Экономикасы дамыған мемлекеттерде банктердің басты міндеті – өндірісті, кәсіпкерлікті және жаңа жобаларды қаржыландыру. Себебі нақты сектор дамымайынша ел экономикасы алға баспайды. Ал Қазақстанда жағдай басқаша қалыптасып отыр. Бүгінде банктер үшін зауыт салатын кәсіпкерден гөрі, телефон мен көлік алуға несие рәсімдейтін қарапайым азамат тиімдірек. Себебі тұтынушылық несие – тәуекелі аз, табысы жоғары өнім.

Кәсіпкер өндіріс ашу үшін ұзақ мерзімді қаржы сұрайды. Ал банк үшін бұл – тәуекелі жоғары бағыт. Сондықтан қаржы ұйымдары бизнесті несиелеуге аса құлық танытпайды.

Оның орнына банктер халыққа жоғары пайызбен несие таратып, қысқа мерзімде мол табыс табуға көшкен. Тұтынушылық несие экономиканы алмастыра алмайды. Соңғы жылдары Қазақстанда бөліп төлеу, онлайн-несие және тұтынушылық қарыз көлемі күрт артты. Халықтың басым бөлігі: азық-түлікке, тұрмыстық техникаға; той жасауға; көлік алуға; күнделікті шығынға дейін несие рәсімдейтін жағдайға жетті. Бұл құбылыс елдегі нақты табыстың төмендігін де көрсетеді. Экономистердің пікірінше, тұтынушылық несиенің шамадан тыс өсуі уақытша экономикалық белсенділік қалыптастырғанымен, ұзақ мерзімде қауіпті салдарға алып келуі мүмкін. Өйткені мұндай қаржы өндіріс ашпайды, жаңа жұмыс орнын құрмайды және экспортты дамытпайды.

Банктердің табысы өсіп жатыр

Соған қарамастан қазақстандық банктердің пайдасы жыл сайын артып келеді. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев та бұл мәселеге бірнеше рет назар аударған. Президент банктердің экономикаға жеткілікті деңгейде қаржы құймай отырғанын сынап, соған қарамастан қаржы ұйымдарының триллиондаған теңге пайда тауып отырғанын айтқан еді. Шын мәнінде бүгінде банк секторындағы негізгі ақша айналымы халықтың қарызы арқылы қалыптасып отыр. Яғни қаржы жүйесі өндірістен емес, тұтынудан пайда көретін модельге бейімделген.

Қазақстан «қарыз экономикасына» айналып бара ма?

Сарапшылар дәл қазір бірнеше қауіпті тенденция байқалып отырғанын айтады.

Біріншіден, халықтың несие жүктемесі күрт өсті. Көптеген отбасы табысының едәуір бөлігін банк қарызын өтеуге жұмсайды.

Екіншіден, шағын және орта бизнес үшін қолжетімді несие азайды. Пайыздық мөлшерлеме жоғары болғандықтан кәсіпкерлердің көбі өндірісті кеңейте алмай отыр. Үшіншіден, экономика импортқа тәуелді күйде қалып келеді. Өйткені ішкі өндірісті қаржыландыру әлсіз. Бұл үрдіс жалғаса берсе, ел экономикасында нақты өндірістен гөрі несиеге негізделген жасанды тұтыну басым болуы мүмкін.

Қытай тәжірибесі не көрсетеді?

Арман Қасенов мысал ретінде Қытай тәжірибесін келтірді. Оның айтуынша, Қытайда бизнеске берілетін несиенің үлесі банк портфелінің 66 пайызына тең. Өйткені ол елде мемлекет банктерді экономиканың нақты секторын қаржыландыруға бағыттайды. Ал Қазақстанда қаржы ұйымдарына мұндай нақты талаптар жеткіліксіз. Сондықтан банктер үшін халыққа жоғары пайызбен несие тарату әлдеқайда тиімді болып отыр.

Қаржы саясатын өзгерту қажет

Мамандардың пікірінше, қазіргі жағдайда мемлекет: бизнесті несиелеуді ынталандыруы; өндірістік жобаларға арзан қаржы ұсынуы; тұтынушылық несиенің шектен тыс өсуін бақылауға алуы қажет. Өйткені экономика тек сауда мен тұтынуға емес, өндіріс пен кәсіпкерлікке сүйенген кезде ғана тұрақты дамиды. Қазір ең басты сұрақ – Қазақстан банктері экономиканы дамыту құралына айнала ма, әлде халықтың қарызы арқылы пайда табатын жүйе күйінде қала бере ме? Мамандардың айтуынша, Қазақстандағы қазіргі банк жүйесінің бағыты ұзақ мерзімде экономиканың дамуына кері әсер етуі мүмкін. Себебі қаржы институттары нақты өндіріс пен кәсіпкерлікті қаржыландырудан гөрі, тұтынушылық несиеге басымдық беріп отыр. Экономистер бизнеске берілетін несиенің қысқаруы жаңа өндіріс орындарының ашылуын тежейтінін айтады. Бұл өз кезегінде тұрақты жұмыс орындарының азаюына, өңірлердегі кәсіпкерліктің баяу дамуына және ішкі нарықтағы өндіріс көлемінің төмендеуіне ықпал етеді. Кәсіпкерлер де банк несиесінің қолжетімсіздігі басты мәселеге айналғанын жасырмайды. Олардың сөзінше, жоғары пайыздық мөлшерлеме мен қатаң талаптар көптеген жобаның жүзеге асуына мүмкіндік бермей отыр. Соңғы жылдары елде тұтынушылық несие көлемі айтарлықтай өсті. Бүгінде көптеген азамат күнделікті тұрмыстық қажеттілікті де несие арқылы шешуге мәжбүр. Әлеуметтік желілерде несие төлеуде қиындыққа тап болған азаматтардың шағымы жиілеген. Қарыз жүктемесінің артуы қоғамдағы әлеуметтік мәселелердің тереңдеп бара жатқанын көрсетеді. Сарапшылар мұны халық табысының нақты өсімі мен қаржы нарығындағы несие саясаты арасындағы тепе-теңдіктің бұзылуымен байланыстырады. Соған қарамастан елдегі екінші деңгейлі банктер жоғары табыс көрсетіп отыр. Қаржы саласындағы сарапшылардың пікірінше, банк пайдасының басым бөлігі тұтынушылық несие мен түрлі комиссиялық қызметтер есебінен қалыптасады. Бұл жағдай қоғамда банк жүйесінің әлеуметтік жауапкершілігіне қатысты пікірталасты күшейтті. Көпшілік арасында «банктер экономиканы дамытуға емес, халықтың қарызы арқылы пайда табуға мүдделі» деген сын жиі айтыла бастады. Мамандар қазіргі жағдайда мемлекет бизнеске берілетін несиені ынталандыру тетіктерін күшейтуі тиіс деп есептейді. Әсіресе өндіріс, ауыл шаруашылығы және өңдеу салалары үшін қолжетімді қаржы көздерін көбейту маңызды. Сарапшылардың пікірінше, егер банк секторындағы қазіргі үрдіс сақталса, ел экономикасында тұтынушылық несиеге тәуелділік күшейіп, нақты өндірістің дамуы баяулауы мүмкін.