Неке азайып барады, бірақ отбасы жойылып жатқан жоқ

Қазақстанда соңғы жылдары «қазақтар үйленуден қалып барады», «дәстүрлі қоғамда отбасы институты әлсіреп кетті» деген пікірлер жиі айтылады. Мұндай сөздердің шығуына себеп те бар. Себебі ресми статистикаға қарасақ, неке саны бұрынғыдай емес, біртіндеп азайып келеді. Бірақ бұл жағдайды біржақты түсіндіруге болмайды. Иә, көрсеткіш төмендеген, алайда бұл отбасын құрудың құндылығы мүлде жойылып бара жатыр дегенді білдірмейді.

Ұлттық статистика бюросының мәліметіне сүйенсек, 2017 жылы елде 141,8 мың неке тіркелсе, 2021 жылы бұл көрсеткіш 140,3 мың болған. Одан кейін неке саны біртіндеп азая бастайды: 2022 жылы 128,4 мың, 2023 жылы 120,8 мың, ал 2024 жылы 123,6 мың неке тіркелген. Яғни соңғы жылдары неке саны бұрынғы деңгейге қайта оралмағаны байқалады.

2026 жылдың қаңтар-наурыз айларында Қазақстанда 21,6 мың неке тіркелген. Ал өткен жылдың дәл осы кезеңінде 22,4 мың неке болған. Айырмашылық аса үлкен емес сияқты көрінгенімен, сарапшылар мұны тұрақты тенденцияның белгісі ретінде қарастырады. Яғни неке саны бір жыл ғана емес, бірнеше жылдан бері баяу төмендеп келеді.

Дегенмен бұл өзгерісті тек «қазақтар үйленбей кетті» деп түсіндіру дұрыс емес. Өйткені мамандардың айтуынша, мәселе отбасының жойылуында емес, қоғамдағы көзқарастың өзгеруінде болуы мүмкін. Бұрын адамдар ертерек үйленсе, қазір көп жастар некеге саналы түрде, кешірек келуді таңдайды.
Санақ деректері де қызық өзгерістерді көрсетеді. 2009 бен 2021 жыл аралығында 15 жастан асқан ер адамдар арасындағы «ешқашан некеге тұрмағандардың» үлесі 36,9%-дан 30,4%-ға төмендеген. Ал әйелдер арасында бұл көрсеткіш 28,2%-дан 25,7%-ға азайған. Яғни мүлде үйленбей жүрген адамдардың саны азайған.

Сонымен қатар «некеде» екенін көрсеткендердің үлесі де артқан. Ер адамдар арасында бұл көрсеткіш 57,1%-дан 63,1%-ға өссе, әйелдер арасында 52,2%-дан 58,9%-ға дейін көбейген. Бұл деректердің өзі қоғамда отбасы әлі де маңызды орын алатынын көрсетеді.
Яғни қазіргі жағдайды «қазақстандықтар отбасынан бас тартып жатыр» деп емес, отбасына қатысты түсінік өзгеріп жатыр деп қарастырған дұрыс сияқты. Көп адамның өмірінде отбасы әлі де негізгі құндылық пен маңызды өмір форматы болып қала береді. Өзгеріп жатқан нәрсе – отбасының маңызы емес, оған келу уақыты, жасы және формасы.
Тағы бір айқын байқалатын нәрсе – отбасы саны өсіп жатқанымен, отбасының көлемі кішірейіп барады. Ұлттық статистика бюросының мәліметіне қарағанда, 2009 жылы Қазақстанда бір үйде орта есеппен 3,55 адам тұрған болса, 2021 жылы бұл көрсеткіш 3,5 адамға дейін төмендеген. Айырмашылық аса үлкен емес сияқты көрінгенімен, бұл қоғамдағы маңызды өзгерісті аңғартады. Яғни бұрын бірнеше буын бірге тұратын үлкен отбасылар көбірек болса, қазір шағын отбасы үлгісі күшейіп келеді. Дәстүрлі қоғамдағы «үлкен әулет» бейнесі біртіндеп азайып, оның орнына ата-ана мен бір-екі баладан тұратын ықшам отбасы қалыпты құбылысқа айналып барады.
Неке санының төмендеуімен қатар, отбасын кеш құру тенденциясы да анық байқалады. 2023 жылғы ресми деректерге сәйкес, алғаш рет некеге тұрған ер адамдардың орташа жасы 27,8 болса, әйелдердікі 25,2 жас болған. Бұрын 22–23 жаста үйлену қалыпты көрінсе, қазір көптеген адам бұл шешімге әлдеқайда кеш келеді. Бұған ең алдымен урбанизация әсер етіп отыр. Қалада өмір сүру қымбаттады, тұрақты табыс табу қиындады, баспана мәселесі ушығып барады. Сол себепті жастар «алдымен аяққа тұрып алайын, сосын отбасы құрамын» деген ұстанымды көбірек таңдай бастады. Статистикада «адамдар отбасынан қашып жүр» дегеннен гөрі, «отбасын құру уақыты кейінге шегеріліп жатыр» деген көрініс басымырақ байқалады.

Бұл өзгерісті демографтар урбанизациямен де байланыстырады. 2023 жылы тіркелген некенің 66,2 пайызы қалада болған. Яғни отбасы институты ауылдан қалаға қарай ойысып жатыр. Бірақ мұның тағы бір жағы бар, қала өмірі отбасын құруды ғана емес, оны сақтап қалуды да қиындата түседі. Ауылда бірнеше буын бір-біріне тірек болса, қалада жас отбасы көбіне барлық мәселені өз күшімен шешуге мәжбүр. Баспана жалдау, несие төлеу, балабақша, күнделікті шығын – мұның бәрі психологиялық қысымды арттырады.

Сол себепті демографиялық тұрғыдан қарағанда, «қаладағы отбасы» бұрынғы дәстүрлі үлкен әулеттен гөрі әлдеқайда осал модельге ұқсайды.
Бір қызығы, кейбір көрсеткіштер отбасы институтының толық әлсіреп кетпегенін де көрсетеді. Мысалы, 2021 жылғы ресми деректе алғаш рет некеге тұрған ер адамдардың үлесі 78,2%, әйелдерде 74% болған. Яғни адамдар әлі де ресми неке құруды маңызды деп санайды. Сонымен бірге тіркелген некелердің едәуір бөлігі көпбалалы отбасыларға тиесілі екені айтылған. Басқаша айтқанда, қоғам толықтай «жалғыз өмір» моделіне өтіп кеткен жоқ.

Егер отбасы институты шынымен «құрып бара жатыр» болса, онда тұрғын үй нарығы да мүлде басқа бағытта өзгерер еді. Бірақ 2021 жылғы санақта 1 024 911 әйелдің жалғыз уақытша бала күтіп отырғаны немесе некесіз өмір сүріп жүргені көрсетілгенімен, сонымен бірге 367,8 мың әйелдің 20–29 жас аралығында некеде екені де анықталған. Яғни бір жағынан жастардың бір бөлігі отбасы құруды кейінге шегеріп жатса, екінші жағынан дәл осы жас аралығында ресми неке әлі де негізгі өмір форматы болып қалып отыр.

Қызығы, бұл өзгерістер тұрғын үй нарығынан да байқалады. Соңғы жылдары Қазақстанда шағын пәтерлерге сұраныс күрт өсті. Мысалы, Ұлттық статистика бюросының дерегіне сәйкес, 2022 жылы 44,5 мың шағын пәтер пайдалануға берілген. Бұл 2023 жылы 40,2 мыңға түскенімен, бәрібір жоғары деңгейде қалып отыр. Ал ресми мәліметтерде бір адамға шаққандағы тұрғын үй көлемі 2009 жылғы 18 шаршы метрден 2022 жылы 24 шаршы метрге дейін өскені көрсетілген. Бір қарағанда бұл жақсы өзгеріс сияқты: адамдар кеңірек үйде тұра бастады. Бірақ мұның екінші жағы да бар. Сарапшылардың айтуынша, пәтер ауданының өсуі міндетті түрде отбасының үлкейгенін білдірмейді. Керісінше, кей жағдайда бұл адамдардың жеке-жеке, шағын құрамда өмір сүре бастағанын аңғартады.

Қазір Қазақстанда үлкен әулетпен бірге тұрудан гөрі, шағын отбасы немесе жалғыз өмір сүру үлгісі күшейіп келеді. Демографтардың пікірінше, бұл тек мәдени өзгеріс емес, экономикалық жағдаймен де байланысты. Соңғы жылдары пәтер бағасы мен жалдау ақысы қатты өсті. Сондықтан жастар «алдымен баспана алып алайын, сосын отбасы құрамын» деген ұстанымды көбірек таңдайды. Бірақ дәл осы жерде маңызды қайшылық пайда болады: адам пәтер алу үшін үйленуді кейінге қалдырады, ал үйлену кейінге шегерілген сайын бала саны азая береді.

Мемлекеттің өзі де бұл мәселені тек моральдық емес, әлеуметтік-экономикалық қауіп ретінде қарастыра бастады. Сарапшылардың айтуынша, отбасы институтының әлсіреуі ұзақ мерзімде еңбек нарығына да әсер етеді. Себебі халық санының өсуі баяуласа, болашақта жұмыс күшінің тапшылығы күшеюі мүмкін. Ал бұл экономиканың өсуіне тікелей әсер етеді.

Тағы бір маңызды мәселе – ажырасу деңгейі. Қазақстанда соңғы жылдары ажырасу көрсеткіші де жоғары болып отыр. Сондықтан «заманауи отбасы» бұрынғыдай бірнеше буын бірге өмір сүретін үлкен құрылымнан гөрі, әлдеқайда осал модельге ұқсай бастады. Бұрын жас отбасыға ата-ана, туыс-туған тірек болса, қазір қалада көп адам барлық мәселені өз күшімен шешуге мәжбүр.

Сонымен қатар ресми деректер некенің мүлде жоғалып кетпегенін де көрсетеді. Қазақстандықтар отбасыдан бас тартқан жоқ. Олар тек оны бұрынғыдан кешірек жоспарлап, әлдеқайда сақтықпен қарай бастады. Бүгінгі жас буын үшін отбасы әлеуметтік міндет қана емес, үлкен қаржылық және психологиялық жауапкершілікке айналды. Сондықтан қазіргі өзгерісті «отбасы институты әлсіреп барады» деп емес, «қазақстандық отбасының жаңа форматы қалыптасып жатыр» деп түсіндірген дұрысырақ сияқты.