Банк жүйесінің негізгі миссиясы жинақталған капиталды экономиканың дамуына, жаңа жұмыс орындарын ашуға және өндірісті қолдауға бағыттау.
Бүгінгі таңда Қазақстан банктері мақтанышпен мәлімдейтін «цифрлық төңкеріс» пен «супер-қосымшалардың» (SuperApps) артында ел экономикасы үшін өте қауіпті үрдіс жасырынып жатыр. Банктер нақты өндіріс секторын дамытудың орнына, халықтың таза табысының өсімінен бірнеше есе асып түсетін агрессивті тұтынушылық несие нарығын жасақтады, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.
Реалды секторды несиелендіруден бас тарту: Бизнес неге шеттетілді?
Банк жүйесінің негізгі миссиясы жинақталған капиталды экономиканың дамуына, жаңа жұмыс орындарын ашуға және өндірісті қолдауға бағыттау. Алайда, Қазақстан банктері бұл функцияны орындауды іс жүзінде тоқтатты. Тәуекелден қашу және оңай пайда: Банктер үшін зауыт салуға, ауыл шаруашылығын дамытуға немесе жаңа технологиялық стартаптарға 5–10 жылға ұзақ мерзімді несие беру тиімсіз. Мұндай жобалар терең сараптаманы, бизнес-жоспарды тексеруді және жоғары тәуекелді талап етеді. Одан да ешқандай құжатсыз, екі кликпен, жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесі (ЖТСМ) 40–56%-ға жететін экспресс-несиелерді халыққа тарата салған әлдеқайда табысты.
Мемлекеттік субсидияларға тәуелділік:Қазіргі таңда бизнесті несиелендірудің басым бөлігі мемлекеттік бағдарламалардың («Даму» қоры, т.б.) қолдауымен ғана жүреді. Банктер өз тәуекелдерін мемлекет бюджеті есебінен жабуға дағдыланған. Мемлекет тарапынан субсидия болмаса, банктердің бизнеске ұсынатын пайыздық м
өлшерлемелері (Ұлттық банктің базалық мөлшерлемесінің жоғары болуына байланысты) кәсіпкерлер үшін өліммен тең. Елде ішкі өндіріс дамымайды, импортқа тәуелділік артады, ал банктер нақты секторды қансыратып, қаржылық ресурстарды тек тұтыну нарығына айдайды. «Бөліп төлеу» (Рассрочка) феномені: Психологиялық тұзақ және жасырын инфляция Маркетплейстер мен банк қосымшаларындағы «0-0-24» форматындағы бөліп төлеу науқандары қазақстандықтар үшін жақсылық сияқты көрінгенімен, бұл — үлкен қаржылық манипуляция. Иллюзия және шектен тыс тұтыну: Бөліп төлеу жүйесі сатып алушының психологиялық қорғанысын бұзады. Адам өзіне қолжетімсіз тауарды (мысалы, соңғы үлгідегі қымбат телефонды) «айына небәрі 20 мың теңге екен ғой» деп, өз табысын есептемей ала береді. Бұл халықты бюджетті жоспарлау мәдениетінен айырады.
Жасырын пайыздар: Ешбір банк тегін жұмыс істемейді. «Пайызсыз» деп көрсетілген тауардың құнына банк пен маркетплейстің комиссиясы алдын ала қосылып қойған. Сатушылар банкке 10–20% аралығында кепілдік комиссия төлейді, ал бұл шығынды олар тауардың бастапқы бағасын қымбаттату арқылы өтейді. Нәтижесінде, қолма-қол ақшаға сатып алатын адамдар да бұл жасырын маржаны бірге төлеуге мәжбүр, бұл елдегі жалпы инфляцияны жасанды түрде өсіреді. Табиғи монополияға айналу және бәсекелестіктің жойылуы Қазақстанның банк секторында олигополия, тіпті жекелеген сегменттерде монополия орнаған. Бірнеше ірі банк (әсіресе Kaspi және Халық Банкі) бүкіл елдің қаржылық ағынын уысында ұстап отыр. Комиссиялық тонау: Бизнес өкілдері (әсіресе шағын дүкендер, дәмханалар, таксистер) банктердің эквайринг (картамен/QR-мен төлем қабылдау) комиссиясының тым жоғарылығынан зардап шегуде. Әрбір транзакциядан 1-ден 3%-ға дейін комиссия ұстау ШОБ-тың онсыз да мардымсыз табысын тартып алу деген сөз. Кәсіпкерлер бұл шығынды тауар бағасына қосады, соңында тағы да қарапайым халық зардап шегеді. Финтех-алпауыттардың басқа салалардыжұтуы: Банктер тек қаржы ұйымы болудан қалды. Олар авиабилет, мемлекеттік қызметтер, логистика, азық-түлік жеткізу нарықтарын толықтай басып алды. Нарықтағы мұндай доминация шағын IT-стартаптар мен тәуелсіз бизнестің дамуына жол бермейді. Банк экожүйесіне кірмеген бизнес өмір сүре алмайтын деңгейге жетті.
Әлеуметтік жауапкершіліктің жоқтығы және «Кредиттік құлдық» Банктер несие берер кезде азаматтардың нақты төлем қабілеттілігіне, олардың отбасылық жағдайына терең талдау жасамайды. Скоринг жүйелері (автоматты бағалау) секундына шешім қабылдап, ресми табысы жоқ, тіпті басқа банктерде мерзімі өткен қарызы бар адамдарға да мақұлдау бере береді. > Quralay: Тұрақты қарыз өмірі: Бір несиені жабу үшін екінші банктен несие алу, микроқаржы ұйымдарына (МҚҰ) жүгіну қазіргі қоғамның қалыпты жағдайына айналды. Елдегі заңды тұлғалардың банкроттығы туралы заңның қабылдануы да мәселені шешпеді, себебі банктер қарыз алушыларды соңғы тиынына дейін сот арқылы қузаудың агрессивті тетіктерін қалыптастырып алған.
Жастардың ерте қарызға батуы: 24–30 жас аралығындағы жастардың үштен екісінің мойнында 3 немесе одан да көп несиенің болуы ұлттық қауіпсіздікке төнген қатер. Мұндай жастар болашақта үй алуға жинақ жасай алмайды, бизнес аша алмайды және үнемі психологиялық қысымда өмір сүреді. Реттеуші органдар неге қауқарсыз? Ұлттық банк пен Қаржы нарығын реттеу агенттігі (ҚНРДА) жағдайды бақылауда ұстап отырмыз деп мәлімдегенімен, олардың қабылдаған шаралары (кепілсіз тұтынушылық несиелер бойынша капиталға қойылатын талаптарды күшейту, ЖТСМ-ді сәл төмендету) нарықты емдеуге жеткіліксіз болды.
Банк лоббиі Қазақстанда өте қуатты. Нормативтік өзгерістер банктердің мүддесіне нұқсан келтірмейтіндей етіп, өте баяу және жұмсақ енгізіледі. Мысалы, 2027 жылға жоспарланған «бір қолға берілетін несие санын шектеу» шарасы — өте кешіккен шешім. Нарық әбден асқынып, халық қарызға белшесінен батқан кезде ғана бұған назар аударыла бастады. Қазақстанның банк жүйесі бүгінде ел экономикасының қанын сорып, оны сыртқы соққыларға (инфляция, импорт тапшылығы) өте осал етіп жатқан алып паразит құрылымға ұқсайды. Банктер өздерінің асқан табыстылығымен мақтанған кезде, бұл табыстың инвестициядан емес, халықтың қалтасынан қағылған пайыздар мен комиссиялардан құралып отырғанын түсіну керек.
Егер мемлекет жақын арада банктерді реалды секторды, өндірісті несиелендіруге мәжбүрлейтін қатаң заңнамалық тетіктерді енгізбесе және тұтынушылық несиелердің ЖТСМ шегін түбегейлі (мысалы, 15–20%-дан аспайтындай) төмендетпесе, елдегі кредиттік көпіршіктің жарылуы әлеуметтік үлкен жарылысқа әкеп соғуы әбден мүмкін. Сәнді мобильді қосымшалар елдің кедейлігін жасыра алмайтын уақыт алыс емес.