Теміржолдағы бір кідіріс – вагонның кешігуі ғана емес, келісімшарттың бұзылуы, шығынның өсуі, кейде тұтас өңірдің өндірістік ырғағының баяулауы.
Қазақстанда теміржол – бір мекеменің ішкі шаруасы емес, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.
Ол астықты экспортқа шығаратын фермерден бастап, көмір күтіп отырған электр стансасына, Қытаймен жүк алмасып жатқан кәсіпкерден Ресей бағытына тәуелді тасымалдаушыға дейін әсер ететін үлкен жүйе. Теміржолдағы бір кідіріс – вагонның кешігуі ғана емес, келісімшарттың бұзылуы, шығынның өсуі, кейде тұтас өңірдің өндірістік ырғағының баяулауы. Сондықтан «ҚазТемірТранс» АҚ-ның бұрынғы топ-менеджері Азамат Капенов «Қазақстан темір жолы» ұлттық компаниясында жемқорлық құрамдасы бар деп жария айтқанда, қоғамның елең етуі түсінікті. Мұндай сөз ұлттық инфрақұрылымға қатысты ауыр сигнал ретінде қабылданады. Бірақ ең басты мәселе эмоцияда емес, айтылған дерек нақты тексеріле ме, әлде кезекті ақпараттық даудың ішінде қалып қоя ма?
21 маусымда ҚазТАГ таратқан ақпаратта А.Капенов КТЖ құрылымында «жемқорлық құрамдасы» бар екенін мәлімдегені айтылды. Кейбір жарияланымдарда ол транзиттік вагондарға қатысты бейресми төлем болуы ықтимал деген пікірін де келтірген. Бұл жерде оқырман бір маңызды шекараны ажырата білуі керек, мәлімдеме – дәлел емес, бірақ тексеруді қажет ететін сигнал. Қоғамдық желіде жиі болатын «айтылды, демек бәрі рас» немесе керісінше «дәлелі жоқ, демек бұл өтірік» деген екі ұстанымның екеуі де құқықтық логикаға сай келмейді. Айыптау сот шешімімен бекітілмейінше факт саналмайды. Ал ауыр сипаттағы ақпарат ресми арнаға түскен жағдайда назардан тыс қалмауы тиіс.
Бұл жерде Капеновтің өз мәртебесі де маңызды. АФМ-нің ресми ақпаратына сәйкес, «ҚазТемірТранс» компаниясының бұрынғы вице-президенті қызметтік өкілетін асыра пайдалану және ақша жымқыру күдігімен тергеліп жатыр. Тергеу нұсқасында келтірілген залал 5,2 млрд теңгеден асатыны айтылған. Ол халықаралық іздеуде екені, «Достық» стансасындағы терминал мемлекет кірісіне алынғаны да хабарланды. Демек, бұл сөзді сырттан бақылап жүрген тәуелсіз сарапшы емес, жүйемен бұрын тікелей байланыста болған әрі өзі де қылмыстық істің аясында жүрген адам айтып отыр. Мұндай жағдай оның мәлімдемесін автоматты түрде жалған етпейді. Бірақ ақпаратты бағалауда мүдделер қақтығысы барын ескеруді міндеттейді. Оның сөзі ішкі жүйені білетін адамның дерегі ретінде құнды болуы мүмкін, сонымен бірге өзін қорғау не қарсы шабуыл құралы болуы да ықтимал.
Неліктен дәл КТЖ айналасындағы айыптау қоғам үшін аса маңызды? Өйткені бұл – елдегі ең ірі логистикалық артериялардың бірі. KASE-де жарияланған 2026 жылғы құжаттарда КТЖ тобының 2025 жылғы жүк айналымы 288,8 млрд тонна-километрге жеткені көрсетілген. Бұл 2024 жылмен салыстырғанда 10,4 пайызға жоғары. Сол есепте топтың Қазақстандағы барлық көлік түрлері жүк айналымының 87,81 пайызына ие екені жазылған. Ал транзиттік тасымалдан түсетін табыс жүк тасымалы кірісінің 33,6 пайызын құрайды. Осы көрсеткіштердің өзі мәселенің масштабын ашады. Транзиттегі әділетсіздік, кезектің қолдан жасалуы немесе операторға берілетін артықшылық туралы күдік тек бір компанияның беделіне емес, экспортшылардың шығынына, тарифтің түпкі бағасына және Қазақстанның транзиттік хаб ретіндегі имиджіне әсер етеді.
«ҚазТемірТранс» та шағын құрылым емес. Компания ресми сайтында өзін Қазақстандағы ең ірі жүк вагондары операторы ретінде таныстырады және паркінде 37 мыңнан астам вагон барын көрсетеді. Мұндай ауқымда вагонның қай бағытқа берілетіні, қай жүк бірінші өтетіні, қай операторға қандай жағдай жасалатыны – жай техникалық деталь емес. Ол нарықтағы тең бәсекеге, жүкті уақытында жеткізуге және тасымал құнына ықпал етуі мүмкін. Мысалы, вагон тапшылығы немесе маршруттағы кідіріс ресми кестеден емес, жабық келісімнен туындады деген күдік пайда болса, мұны кәсіпкер бірден сезеді. Өнім қоймада тұрып қалады, келісімшарт мерзімі созылады, айыппұл өседі. Сол себепті «әр вагоннан бейресми төлем алынуы мүмкін» деген мазмұндағы кез келген сөзді тек журналистік дауға айналдыру дұрыс емес.
Сонымен бірге «мәлімдеме болды, демек ертең іс ашылады» деу де асығыстық. Қылмыстық-процестік кодекс логикасы бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастау үшін жеткілікті дерек керек. Бұқаралық ақпарат құралдарындағы жарияланым не онлайн-платформадағы мәлімет құқық қорғау органы үшін бастапқы ақпарат бола алады. Бірақ оның өзі үкім де, қылмыстың дәлелі де емес. Әдетте мұндай сигнал ресми арызбен, рапортпен, тіркелген материалмен, бастапқы тексерумен және процессуалдық шешіммен жалғасуы тиіс. Яғни «тексеріле ме?» деген сұраққа дұрыс жауап – тексерілуі мүмкін әрі тексерілуі қажет. Ал «расталды ма?» деген сұраққа әзірге «жоқ, ашық жарияланған ресми қорытынды жоқ» деп қана жауап беруге болады.
Егер құқық қорғау органдары бұл ақпаратты материал ретінде қараса, тексеру неге сүйенуі керек? Біріншіден, транзиттік вагондардың қозғалыс журналдарына. Қай вагон қашан келді, қанша уақыт тұрды, қандай бағытқа жіберілді, кімнің шешімімен басымдық берілді – мұның бәрі цифрлық із қалдырады. Екіншіден, операторлық келісімдер мен тарифтік құжаттарға. Ресми төлем мен нақты тасымал шығыны арасында түсініксіз айырма бар ма, белгілі бір компаниялар жүйелі түрде артық мүмкіндік алып отыр ма – мұны құжаттар көрсетеді. Үшіншіден, төлем тізбегіне. Бейресми ақша туралы сөз банктік ізбен, кассалық айналыммен, делдал компаниялармен, куәгерлермен немесе хат алмасумен бекітілмейінше дәлел бола алмайды. Төртіншіден, шекаралық өткізу, кедендік рәсім және маршруттық кезек сияқты ілеспе деректерге қарау қажет. Транзит – бірнеше мекеме мен бірнеше контрагент түйісетін сала, сондықтан мұндай тексеру бір күнде бітетін жұмыс емес.
Мұндай істі кім қарай алады? Егер мәселе сыбайлас жемқорлық сипатындағы қылмыс туралы болса, негізгі құзырет құқық қорғау органдарына тиесілі. Қазіргі институционалдық жүйеде сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарын анықтау және тергеу КНБ жанындағы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет құзыретіне жатады. Экономикалық және қаржылық сипаттағы күрделі істерді Қаржылық мониторинг агенттігі де қарайды. Салалық бөлік бойынша Көлік министрлігіне, компанияның ішкі бақылау арналарына немесе корпоративтік комплаенс қызметіне жүгінуге болады. Яғни мұндай дерек үшін «өтініш қабылдайтын орган жоқ» деу шындыққа сай емес. Арналар бар. Бірақ қоғам үшін ең маңыздысы – сол арналар нақты қозғалысқа келе ме, жоқ па деген мәселе.
КТЖ-ның өз құжаттары да бұл тақырыптың бос жерден шықпағанын көрсетеді. KASE-де жарияланған есептерде 2024–2025 жылдары КТЖ тобы қызметкерлеріне қатысты жемқорлыққа байланысты 12 қылмыстық іс қозғалғаны ашық жазылған. Компанияда тәуелсіз оператор жүргізетін антикоррупциялық «ыстық желі» бар. 2025 жылы compliance бағыты бойынша 200 хабарлама түскені, ішкі қызметтік тексерулер жүргізіліп, түзету шаралары қабылданатыны да көрсетілген. Бұл деректер екі түрлі қорытындыға жетелейді. Біріншісі: ірі инфрақұрылымдық компанияда сыбайлас жемқорлық тәуекелі мүлде жоқ деу шындыққа жанаспайды. Екіншісі: тәуекелдің барын мойындау Капеновтің кез келген айыптауын автоматты түрде дәлелденген фактке айналдырмайды. Ашық есеп – кінәні мойындау емес, мәселені бақылауға алуға арналған басқару құралы.
Тағы бір өлшемді ұмытпау керек, тексерудің өзі де сенімге жұмыс істеуі тиіс. Ірі ұлттық компанияға қатысты күдік жабық кабинетте қаралып, «бұзушылық анықталмады» деген бір жолдық хабарламамен аяқталса, жұрттың күмәні сейілмейді. Әрине, тергеу құпиясы мен коммерциялық мәліметтің шегі бар. Бірақ қандай кезең қаралғаны, қандай құжаттар сұратылғаны, қандай құқықтық баға берілгені және тексеру неге белгілі бір шешімге келгені түсіндірілгені дұрыс. Мұндай ашықтық ешкімді алдын ала кінәлау үшін емес, керісінше кінәсіз адамды да, компанияны да негізсіз күдіктен қорғау үшін қажет. Ұлттық инфрақұрылымда сенімнің бағасы кейде жаңа вагон не жаңа терминал құнынан да жоғары болады.
Қоғам көбіне «тексеру» деген сөзді бірден қылмыстық іс деп түсінеді. Негізінде мұнда кемінде үш деңгейлі жауап болуы мүмкін. Біріншісі – компанияның ішкі қызметтік тексеруі: шешім қабылдау тәртібі, келісімшарттар, вагонды бөлу, қызметкерлердің мүдделер қақтығысы зерттеледі. Екіншісі – салалық немесе реттеуші деңгейдегі талдау: тасымал нарығындағы бәсеке, тарифтердің айқындығы, операторларға тең қолжетімділік тексеріледі. Үшіншісі – қылмыстық-құқықтық тергеу: пара, ақша жымқыру, лауазымдық өкілеттікті теріс пайдалану сияқты белгілер болса, іс процессуалдық тәртіппен қаралады. Осылардың бәрін бір-бірімен шатастырмау керек. Кейде қылмыстық құрам табылмауы мүмкін, бірақ корпоративтік басқарудағы әлсіздік, жабық шешім немесе нарыққа тең емес қолжетімділік анықталуы ықтимал.
Практикалық тұрғыдан алғанда, мұндай сигналдың тағдыры бір нәрсеге тәуелді, сөздің артынан не келеді? Егер ол тек телеэфир, сұхбат немесе әлеуметтік желідегі эмоциялық мәлімдеме болып қалса, тақырып қоғамдық дау деңгейінен аса алмайды. Ал егер нақты маршруттар, күндер, келісімшарттар, делдалдардың атауы, төлем схемасы немесе өзге куәгерлердің дерегі ұсынылса, онда жағдай өзгереді. Журналистік материал да құқық қорғау органдарына жолдануы мүмкін. Нарықтағы тасымалдаушылар, жүк иелері, бұрынғы қызметкерлер немесе кезекте тұрған кәсіпкерлер нақты оқиға бойынша арыз түсірсе, тексерудің құқықтық негізі күшейеді. Осы жерде мемлекеттің де жауапкершілігі бар: шағым берген адам кейін қысым көрмейтініне, ал бизнес өз дерегін қауіпсіз жеткізе алатынына сенуі керек.
Бұл даудың кеңірек мағынасы бар. КТЖ-ға деген сенім – пойыздың уақытында жүруі туралы сенім ғана емес. Ол Қазақстанның «Шығыс–Батыс» және «Солтүстік–Оңтүстік» бағыттарындағы транзиттік мүмкіндігіне, шетелдік серіктестердің жоспарлауына, отандық экспортшының шығынына қатысты сенім. Егер ірі компаниялардағы ықтимал жемқорлық туралы мәліметтер ашық, тәуелсіз және түсінікті тексерілмесе, қоғамда «бәрі алдын ала шешіліп қойған» деген көңіл-күй күшейеді. Ал бұл бизнес үшін ең қауіпті нәрселердің бірі – ереженің болжанбай қалуы. Керісінше, тексеру нақты жүргізіліп, қорытындысы ашық айтылса, тіпті айыптаулар расталмаса да, қоғам пайда көреді: күдік емес, факт үстем болады.
Азамат Капеновтің сөзі – үкім емес, бірақ елемеуге болмайтын сигнал. Оның бұрынғы лауазымы бұл мәлімдемеге салмақ береді, ал өзіне қатысты жүріп жатқан тергеу оны қабылдауда сақтықты талап етеді. Ең дұрыс жол – айыптауды да, айыптаушыны да эмоциямен бағаламау. Мұнда тек бір өлшем жұмыс істеуі тиіс: құжат, ақша ізі, шешім қабылдау тізбегі және тәуелсіз тексеру. Егер бұл ақпарат ресми тәртіппен қаралып, қорытынды жарияланса, қоғам эмоция емес, дәлел көреді. Ал егер ауыр мәлімдеме жауапсыз қалса, ол тек КТЖ-ға емес, ұлттық компаниялардың ашықтығына деген сенімге салмақ түсіреді.