Олар зауыт салғысы келетін кәсіпкерге емес, кешкі асына тамақ таба алмай отырған қарапайым бұқараға ақша үлестіргенді жөн көреді.
Бірінші шілдеден бастап Қазақстанның қаржы нарығында үлкен сілкініс күтіліп тұр. Ендігі жерде ресми зейнетақы жарнасы, МӘМС төлемі немесе ашық декларациясы жоқ азаматтар үшін тұтынушылық несие алу, тіпті тұрмыстық техниканы бөліп төлеуге рәсімдеу мүлдем қолжетімсіз болады. Ұлттық банк пен Қаржы нарығын реттеу агенттігі скорингтік алгоритмдерді тек мемлекеттік базаларға байлап, көлеңкелі табыспен күн көріп жүрген миллиондаған таксисті, фрилансерді, құрылысшы мен конвертпен жалақы алатындарды бір сәтте шетке ысырып тастамақ. Жоғары мінберлер бұл қадамды халықтың қарыз жүктемесін төмендету және қаржылық көпіршіктің алдын алу деп ақтауда.
Бірақ бұл: мәселенің сыртқы жылтыры ғана. Осы салада жарты ғасырға жуық уақыт бойы қалам тербеген журналист ретінде айтарым, бұл шектеулер тек жүйелік аурудың салдарымен ғана күресу болып табылады. Ал аурудың naғыз ошағы: халықты осы күйге жеткізген отандық банктердің сорақы саясаты мен олардың ашкөздігіне көз жұмып келген реттеуші органдардың дәрменсіздігінде.
Тәуелсіздіктің 30 жылында біздің еліміздегі екінші деңгейлі банктер экономиканы алға сүйрейтін қозғалтқышқа емес, дайын өнімді қылғытып жұтатын алып вакуумға айналды. Дамыған елдерде банк капиталы өндіріске, шағын және орта бизнеске, жаңа технологияларға құйылып, мемлекеттің ішкі жалпы өнімін өсіруге қызмет етеді. Бізде ше? Біздің қаржы магнаттары тәуекелі жоғары нақты секторды несиелендіруден басын ала қашады. Олар зауыт салғысы келетін кәсіпкерге емес, кешкі асына тамақ таба алмай отырған қарапайым бұқараға ақша үлестіргенді жөн көреді.
Неге десеңіз, бұл: ең оңай, ең өсімтал және ең қауіпсіз бизнес. Олар өндіріс орнын ашып, тер төкпейді, тек халықтың жоқшылығы мен шарасыздығын капиталға айналдырып отыр. Жылдар бойы банктер халықты бөліп төлеу деген сиқырлы сөзбен арбап келді. Смартфоннан бастап, қысқы киімге, тіпті азық-түлікке дейін бөліп төлейтін деңгейге жеттік. Сыртынан қарағанда бұл тұтынушыға жасалған жақсылық сияқты көрінгенімен, ішкі механизмі мүлдем басқа екені белгілі.
Біріншіден, бұл жерде жасырын үстемеақы бар. Ешбір банк тегін жұмыс істемейді. Пайызсыз деп жарнамаланған тауардың пайызы оның бастапқы құнына алдын ала қосылып қойған. Дүкендер банкке беретін комиссиясын тауар бағасын жасанды түрде өсіру арқылы жабады, ал зардабын тағы да қарапайым халық тартады. Екіншіден, бұл үлкен психологиялық тұзақ. Банктік қосымшалар несие алуды бір-екі батырманы басу сияқты тым жеңілдетіп жіберді. Бұл адамдарда ақшаның құнын сезінбеу, жауапкершілікті ұмыту психологиясын қалыптастырды.
Енді келіп, осы психологиялық тұзақты өздері құрған банктер мен үкімет халық кінәлі, халық сауатсыз деп шыға келді. Сонда, жылдар бойы агрессивті жарнамамен адамдардың санасын улап, арманға несиемен қол жеткіз деп үгіттеген кім деген заңды сұрақ туындайды. Қазақстанның қаржы нарығы: бірнеше ірі ойыншының уысында тұрған нағыз монополиялық орта. Олардың роботтандырылған скоринг жүйелері адам тағдырына емес, тек құрғақ сандарға ғана қарайды.
Жаңа ереже бойынша, егер сіздің ресми зейнетақы аударымыңыз болмаса, жүйе сізді қауіпті элемент ретінде автоматты түрде бұғаттайды. Ал елдегі экономикалық жағдайдың сипаты қандай? Миллиондаған адам өзін-өзі асырап, салықтан жасырынбаса да, ресми тіркеле алмай жүр. Себебі шағын бизнесті заңдастырудың әкімшілік кедергілері шаш етектен асады. Банктер осы уақытқа дейін сол адамдардың нақты ақша айналымын, яғни картадан картаға аударымдарды көріп, соған қарап несие беріп келді де, енді бір күнде сырт айналды.
Бұл реттеу халықты несиеден құтқармайды, қайта оларды мүлдем бақыланбайтын, қылмыстық сипаттағы ломбардтар мен заңсыз өсімқорлардың, яғни микрокредиттік ұйымдардың құшағына итермелейді. Ол жақтағы пайыздық мөлшерлемелер адам шошырлық деңгейде екені жасырын емес. Бірінші шілдеде күшіне енетін заң: аурудың сыртын таңып, ішкі іріңін қалдырумен тең әрекет.
Халықтың қарыз жүктемесі мәселесін шешу үшін ең алдымен банктердің өздерін жүгендеу керек еді. Тұтынушылық несиенің жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесін шұғыл төмендетіп, банктерді нақты өндірісті несиелеуге міндеттейтін тетіктер қажет болатын. Өкінішке қарай, реттеуші орындар тағы да ең оңай жолды таңдады: барлық кінәні табысын заңдастыра алмай жатқан бұқараға ысырып қоя салды. Ал алпауыт қаржы институттары өз пайдасын бәрібір басқа тетіктер арқылы тауып, судан таза, сүттен ақ болып қала бермек. Тек ендігі жерде жеңіл несиемен күнелткен жұрттың шынайы тұрмысы қалай болмақ деген заңды сұрақ туындайды. Нағыз драма міне, осы сұрақтан басталмақ.