Қарыз қамыты және қамсыз депозит: Қазақстандық банктердің «рекордтық» табысы кімнің есебінен?

Соңғы уақытта ақпарат құралдары мен талдау орталықтары «Қазақстандықтар банктерге рекордтық көлемде ақша тасып жатыр» деп жарыса жазуда. 29 триллион теңгеден асқан депозиттер, жылдық 18 пайыздық өсім, банк секторының бұрын-соңды болмаған «айқын» жетістігі... Иә, сырттай қарағанда бұл халықтың әл-ауқаты мен қаржылық сауаттылығының артқанын көрсететіндей жылтырақ көрсеткіш. Бірақ ширек ғасырдан астам уақыт бойы отандық экономиканың өрлеуі мен құлдырауын, қаржылық дағдарыстар мен банктердің банкроттығын өз көзімен көрген журналист ретінде бұл «рекордтарға» басқа қырынан қарауға мәжбүрмін. Сәнді статистиканың артында үлкен экономикалық дисбаланс, халықтың амалсыздығы және банктердің паразит өсімқорлық моделі жасырынып жатыр.

Біз мақтаныш көретін 29 триллион теңгенің табиғаты қандай?

Алдымен, осы қаражаттың құрылымына үңілейік. Статистика депозиттердің 96%-ы небәрі он ірі банкте шоғырланғанын айтады. Бұл - нарықтың шектен тыс монополияланғанының алғашқы белгісі. Бәсекелестік жоқ жерде сапа да, тұтынушы мүддесін қорғау да екінші орынға ысырылады. Екіншіден, бұл жинақтардың басым бөлігі кімнің ақшасы? Қаржылық талдаулар көрсеткендей, елдегі депозиттердің басым көпшілігі миллиондаған қарапайым бұқараның емес, халықтың өте аз, ауқатты бөлігінің (орта есеппен 1-2%-ының) ірі салымдары. Ал қалған миллиондаған қазақстандықтардың шотындағы ақша - «айлықтан айлыққа дейінгі» күн көріс үшін жиналған, кез келген уақытта шешіп алынатын шағын сомалар ғана. Оны «ұлттық капитал» деп атау - өзімізді өзіміз алдау.

Екінші мәселе: неліктен халық ақшасын жаппай банкке тасуда?

Мұның жауабы қарапайым - баламаның жоқтығы. Тәуелсіздік жылдарында біз елде толыққанды бағалы қағаздар нарығын (фонды нарығын) қалыптастыра алмадық. Қарапайым азаматтар үшін инвестиция құюдың екі-ақ жолы қалды: не қымбат жылжымайтын мүлік алу, не ақшаны банкке салу. Ал ұлттық валютаның тұрақсыздығы мен инфляция жағдайында ақшаның құнсыздануын тежеудің жалғыз құралы ретінде депозит қана көрінеді. Яғни, бұл - саналы инвесторлық таңдау емес, қаржылық тығырықтан туған амалсыз қадам.

Ал енді банктердің бұл ақшаны қалай пайдаланып жатқанына назар аударайық. Міне, нағыз бас ауыртатын мәселе осында. Кез келген салауатты экономикада банк секторының негізгі миссиясы - экономиканың нақты секторын, яғни өндірісті, шағын және орта бизнесті, ауыл шаруашылығын несиелендіру. Банктер халықтан алған арзан депозиттерді өндіріске құйып, содан елде жаңа жұмыс орындары ашылуы керек еді. Ал бізде ше?

Қазіргі таңда отандық банктер бизнеске ұзақ мерзімді және төмен пайызды несие беруден түбегейлі бас тартты десе де болады. Оларға тәуекелі жоғары өндірісті қаржыландырғаннан гөрі, халықты тұтынушылық несиемен торға түсіру әлдеқайда тиімді. Жоғары базалық мөлшерлемені сылтауратқан банктер халыққа жылдық тиімді мөлшерлемесі 30-40%-дан асатын микронесиелер мен тауарлық қарыздарды үлестірумен айналысады. Осылайша, бір қолымен халықтың ақшасын депозит ретінде 14-15%-бен алып, екінші қолымен сол халықтың өзіне 40%-бен қайта сатып отыр. Бұл - классикалық мағынадағы өсімқорлық емей немене?

Бұл жүйенің ең қауіпті тұсы - тұтынушылық несие нарығының шектен тыс көпіршікке айналуы. Қазақстандықтар бүгінде тамақ өнімдерін, киім-кешекті, тіпті балаларының мектеп құралдарын да бөліп төлеуге (рассрочка) немесе несиеге алуға көшкен. Бұл - қоғамның қаржылық әлсіздігінің белгісі. Банктер болса, бұл трагедияны өздерінің маркетингтік жеңісі ретінде көрсетіп, жылдық таза пайдаларын триллиондап санап отыр. Олар нақты секторды несиелендірмей, халықтың болашақ табысын бүгіннен кепілге алу арқылы байып жатыр.

Ұлттық Банктің базалық мөлшерлемені жоғары деңгейде ұстап тұру саясаты да банктердің диірменіне су құюда. Иә, бұл инфляцияны тежеудің құралы ретінде түсіндіріледі. Бірақ іс жүзінде бұл саясат банктер үшін мемлекет есебінен оңай олжа табудың көзіне айналды. Банктер халықтан жинаған депозиттердің бір бөлігін Ұлттық Банктің ноталары мен мемлекеттік бағалы қағаздарына орналастырып, ешқандай тәуекелсіз, кепілдендірілген жоғары пайыз алып отыр. Салық төлеушілердің ақшасы осылайша бюджеттен банктердің қалтасына тікелей ағылуда.

Елу жылдық кәсіби тәжірибемде мен талай қаржылық толқындарды көрдім. Бірақ мемлекет пен қаржы институтының бұлайша тұтынушылық сипатқа көшуі елдің болашақ экономикалық қауіпсіздігіне үлкен қатер төндіреді. Экономиканың нақты секторы қаржысыз қалса, өндіріс дамымаса, тек шикізат пен сырттан келетін импортқа тәуелді болып қала береміз. Ал импортқа тәуелділік - тұрақты инфляция мен девальвация қаупі деген сөз.

Бұл тығырықтан шығудың жолы бар ма? Әрине бар. Ол үшін бірінші кезекте мемлекеттің қаржылық реттеу саясаты түбегейлі өзгеруі тиіс. Банктердің нақты секторды, өндірісті несиелендіру үлесін заң жүзінде міндеттейтін тетіктер қажет. Егер банк ел экономикасына инвестиция құймаса, тек тұтынушылық несиемен айналысса, оған салынатын салық мөлшерлемесін еселеп арттыру керек. Екіншіден, халықтың қаржылық сауаттылығын арттырумен қатар, баламалы инвестициялық құралдарды (мысалы, мемлекеттік ірі компаниялардың акцияларын халыққа қолжетімді ету арқылы) дамыту қажет.

Ақшаның банкте рекордтық деңгейде жиналуы - байлықтың емес, экономикалық тоқыраудың, қорқыныш пен баламаның жоқтығының көрсеткіші. Себебі, ақша банк сейфтерінде өлі капитал болып жатпай, зауыттар мен фабрикаларда, құрылыс пен ауыл шаруашылығында жұмыс істеуі керек. Тек сонда ғана біз нағыз қуатты, тәуелсіз экономика құра аламыз. Ал әзірге біздің көріп отырғанымыз - біреудің қарызынан екіншінің тапқан табысы мен жалған статистиканың салтанаты ғана.