2026 жылғы маусымда бірнеше тәуелсіз ресейлік басылым Кремльде Мемлекеттік Дума сайлауынан кейін жаңа мобилизация сценарийі талқылануы мүмкін екенін жазды.
Ресейде жаңа мобилизация болуы мүмкін деген әңгіме қайта күшейген сайын Қазақстанда да бір сұрақ жиі айтыла бастады. 2022 жылғыдай шекарада ұзын-сонар кезек пайда болып, елге тағы да мыңдаған, тіпті жүз мыңдаған ресейлік келе ме. Бұл сұрақтың астарында тек көші-қон мәселесі жатқан жоқ. Мұнда жалға берілетін баспана бағасы, еңбек нарығы, банк жүйесі, қауіпсіздік, қоғамдық көңіл күй және Қазақстанның сыртқы саяси тепе-теңдігі қатар тұр.
Сондықтан мұндай тақырыпқа дақпыртпен емес, 2022 жылдан бергі тәжірибеге, қазіргі жағдайға және Ресейдегі ішкі ахуалға қарап баға берген дұрыс. 2022 жылғы қыркүйекте Ресей «жартылай мобилизация» жариялағаннан кейін Қазақстан негізгі бағыттардың біріне айналды. Себебі шекара жақын, елге кіру тәртібі салыстырмалы түрде жеңіл, орыс тілі кең қолданылады, ал сол кездегі ахуалда Қазақстан көп адам үшін қауіпсіз аялдама болып көрінді. Ресми және халықаралық ақпарат құралдарының деректерінде сол кезеңде Ресейден Қазақстанға кіргендердің саны бірнеше жүз мыңнан асқаны айтылды. Азаттық дерегінде 2022 жылғы 21 қыркүйектен кейін Қазақстанға 930 мыңнан астам ресейлік кіргені, олардың көбі кейін басқа елдерге кеткені, ал шамамен 146 мың адам сол жылдың желтоқсанына қарай Қазақстанда қалғаны көрсетілді.
Бұл толқын Қазақстан қоғамына бірден әсер етті. Әсіресе Астана, Алматы, Орал, Қостанай, Петропавл, Павлодар сияқты қалаларда пәтер жалдау ақысы өсті, коворкингтер мен хостелдер толды, кей қызмет түрлеріне сұраныс артты. Бір жағынан, келгендердің арасында ІТ мамандары, дизайнерлер, маркетологтар, кәсіпкерлер, қаржы және креатив саласында жүрген адамдар көп болды. Олар жергілікті экономикаға ақша әкелді, қызмет сатып алды, кейбірі компания ашты. Екінші жағынан, кенет көбейген сұраныс жергілікті тұрғындарға қысым түсірді. Әсіресе үй жалдап тұратын студенттер, жас отбасылар және табысы орташа адамдар қиындықты сезді. Релоканттар легі тек әлеуметтік құбылыс болған жоқ. Ол бизнес статистикасынан да көрінді. 2022 жылдан кейін Қазақстанда Ресей азаматтарының қатысуымен тіркелген компаниялар көбейді. Көп адам уақытша келдік деп ойлағанымен, ұзақ мерзімге қалып қойғандар да болды. Бірақ бұл үрдіс тұрақты және біркелкі болған жоқ. Кей кәсіпкерлер Қазақстанды транзиттік алаң ретінде пайдаланды. Бір бөлігі кейін Грузияға, Арменияға, Сербияға, Өзбекстанға, Түркияға немесе Еуропа елдеріне көшті. Кей компаниялар жабылды, кей мамандар Ресейге қайтты, ал кейбірі Қазақстанда өмірін қайта құра бастады. Сондықтан 2022 жылғы толқынды «бәрі келді де, бәрі қалды» деп түсіндіру дұрыс емес. Бұл көбіне транзит пен уақытша тұрақтаудан құралған күрделі көші-қон болды.
Қазір әңгіме неге қайта күшейді?
2026 жылғы маусымда бірнеше тәуелсіз ресейлік басылым Кремльде Мемлекеттік Дума сайлауынан кейін жаңа мобилизация сценарийі талқылануы мүмкін екенін жазды. Meduza дерегінде бұл мәселенің түпкілікті шешім емес, түрлі деңгейдегі талқылау және сыбыс ретінде айтылып жүргені көрсетілді. Басылым Ресейде келісімшартпен әскер жинау қарқыны төмендегенін, сондықтан билік әскер санын толықтырудың басқа жолдарын қарастыруы ықтимал екенін жазды. Кей деректерде мұндай қадам, егер қабылданса, қыркүйектегі Дума сайлауынан кейін, яғни қазан айына қарай қозғала бастауы мүмкін екені айтылады. Дегенмен қазіргі сәтте жаңа мобилизация жарияланған жоқ. Ресей билігі мұндай дайындық туралы ақпаратты ресми түрде растаған жоқ. Бұл өте маңызды. Өйткені болжам мен ресми шешімнің арасы жер мен көктей. 2022 жылы миграциялық толқын нақты жарлықтан кейін басталды. Ал қазір әңгіме саяси болжам, журналистік дерек және сараптамалық бағалау деңгейінде тұр. Сондықтан Қазақстанға дәл қазір жаңа үлкен толқын келеді деп кесіп айтуға негіз жоқ. Бірақ тәуекел бар ма десек, бар. Себебі соғыс созылып, әскерге адам жинау қиындаған сайын Ресейден кеткісі келетіндердің бір бөлігі қайта көбейуі мүмкін. Қазақстан жаңа толқынға қаншалықты тартымды бағыт болып қала береді деген сұрақ бөлек. 2022 жылы Қазақстан көп ресейлік үшін ең оңай жолдардың бірі еді. Қазір жағдай өзгерді.
Біріншіден, Қазақстанда шетелдіктердің келу және тұру тәртібі бұрынғыдан қатал. Еуразиялық экономикалық одақ елдерінің азаматтары үшін 90 күн келу мүмкіндігі сақталғанымен, ол енді 180 күн ішіндегі жалпы 90 күн қағидасымен шектеледі. Бұрын кей адамдар шекарадан шығып, қайта кіріп, мерзімін жаңартып жүре алатын. Қазір мұндай мүмкіндік тарылды. Ұзақ қалу үшін жұмыс, оқу, тұруға рұқсат немесе басқа заңды негіз қажет.
Екіншіден, Қазақстан 2022 жылғыдай дайын емес нарық қатарында емес. Пәтер иелері, жұмыс берушілер, мемлекеттік органдар, банктер, көші-қон қызметі сол тәжірибеден өтті. Қоғам да алғашқы кездегідей абдырап қалған жоқ. Бұл жолы жаңа толқын болса, оған сұраныс та, күдік те қатар жүреді. Жергілікті тұрғындар баспана бағасы тағы қымбаттай ма, жұмыс нарығында бәсеке күшейе ме, әлеуметтік шиеленіс туа ма деген сұрақты ерте қояды. Мемлекет те келушілерді жай ғана өткізе салмай, тіркеу, жұмысқа орналасу, құжат, қауіпсіздік жағын мұқият қарайды.
Үшіншіден, Ресейден қашқан адамдар үшін Қазақстан бұрынғыдай толық қауіпсіз аймақ деген түсінік әлсіреді. Әсіресе әскери қызметтен бас тартқан, дезертир атанған немесе Ресейде қылмыстық іс қозғалған азаматтар үшін құқықтық тәуекел жоғары. Халықаралық басылымдар Қазақстанда жүрген ресейлік дезертирлердің жағдайы күрделі екенін жазды. Қазақстан Ресеймен құқықтық көмек туралы келісімдерге байланысты кей жағдайларда сұрау салуларды қарауға мәжбүр. Сонымен бірге құқық қорғаушылар Қазақстан заңында дезертирлік Ресейдегідей қылмыс ретінде қаралмайтын тұстар барын айтады. Бұл құқықтық кеңістік өте күрделі. Қарапайым тілмен айтқанда, Қазақстанға келу Ресей азаматтарына автоматты түрде саяси қорғаныс береді деген сөз емес.
Төртіншіден, релоканттардың өз таңдауы да өзгерді. 2022 жылы көп адам асығыс шықты. Қай елге баратынын, қанша уақыт тұратынын, қандай құжат керек екенін нақты білмеді. Қазір Ресейден кетуді ойлағандардың бір бөлігі алдын ала дайындалады. Қаржы жинайды, виза қарайды, жұмыс іздейді, қай елде ұзақ қалуға болатынын салыстырады. Қазақстан әлі де жақын, түсінікті және қолайлы бағыт. Бірақ ол жалғыз бағыт емес. Армения, Грузия, Сербия, Түркия, Қырғызстан, Өзбекстан, Еуропа елдері де таңдау қатарында тұр. Сондықтан жаңа мобилизация болса да, адамдардың бәрі бірдей Қазақстанға ағылмайды. Қазақстан үшін мұндай ықтимал толқынның экономикалық әсері екіұшты болуы мүмкін. Егер жоғары білікті мамандар, кәсіпкерлер, ІТ саласының өкілдері келсе, олар салық төлеп, қызмет сатып алып, нарыққа серпін бере алады. Кей бизнес жаңа жұмыс орындарын ашады. Қалаларда тұтыну артады. Бірақ егер келушілер саны қысқа уақытта күрт көбейсе, оның кері жағы да болады. Жалға берілетін баспана қымбаттайды, көші-қон қызметіне салмақ түседі, бейресми еңбек көбейеді, жергілікті тұрғындар арасында наразылық тууы мүмкін. Экономика үшін пайдалы көші-қон мен бақылаусыз ағылған толқынның айырмасы осында. Қоғамдық көңіл күй де маңызды фактор. 2022 жылы Қазақстанда ресейліктерді гуманитарлық себеппен қабылдау керек деген пікір де, «өз азаматтарымыздың жағдайы не болады» деген алаң да қатар болды. Қазір бұл пікірталас одан да күрделі болуы мүмкін. Себебі соғыс ұзаққа созылды, аймақтық қауіпсіздік мәселесі өткірленді, қоғамның саяси сезімталдығы артты. Қазақстан бір жағынан адамгершілік қағидасын ұстануы керек, екінші жағынан өз заңын, еңбек нарығын, тұрғын үй нарығын және қоғамдық тұрақтылығын қорғауы қажет. Сонда Қазақстан жаңа релоканттар легін күте ме? Ең дұрыс жауап, белгілі бір қозғалыс болуы мүмкін, бірақ оның 2022 жылғыдай ауқымды болатыны күмәнді. Мұның бірнеше себебі бар.
Біріншіден, жаңа мобилизация ресми жарияланған жоқ.
Екіншіден, Қазақстандағы көші-қон тәртібі бұрынғыдан қатаң.
Үшіншіден, Ресейден кеткісі келетіндер үшін балама бағыт көбейді.
Төртіншіден, 2022 жылы келіп көргендердің бір бөлігі Қазақстанды ұзақ мерзімді шешім ретінде емес, уақытша өткел ретінде қабылдағанын тәжірибе көрсетті.
Бесіншіден, Қазақстан қоғамы мен мемлекеті бұл жолы мұндай жағдайға сақ қарайды. Дегенмен бұл «ешкім келмейді» деген сөз емес.
Егер Ресейде мобилизация туралы нақты шешім қабылданса, Қазақстан шекарасына қысым қайта күшеюі ықтимал. Әсіресе Ресейдің Қазақстанмен шектес аймақтарынан келетіндер саны артуы мүмкін. Алғашқы күндері қонақүй, жалдамалы пәтер, әуе билеті, автобус және пойыз бағыттарында сұраныс көтерілуі ғажап емес. Бірақ бұл жолғы толқын 2022 жылғыдай тосын әрі бей-берекет болмауы ықтимал. Келушілер де, қабылдайтын ел де бұрынғы тәжірибеден сабақ алды. Қорытындылай келе, Ресейдегі мобилизация туралы сыбыс Қазақстан үшін назардан тыс қалатын мәселе емес. Ол шекарадағы кезек қана емес, еңбек нарығы, баспана бағасы, қауіпсіздік және сыртқы саясатқа әсер ететін фактор. Бірақ бүгінгі дерек дүрбелең жасауға негіз бермейді. Әзірге жаңа мобилизация ресми жарияланған жоқ, ал Қазақстанға қарай үлкен легтің басталғаны туралы белгі жоқ. Дұрыс ұстаным, алдын ала дайындық пен байыпты бақылау. Қазақстан гуманитарлық жағдайды да, өз ішкі тұрақтылығын да қатар ойлауы керек. Егер жаңа толқын болса, оны қорқынышпен емес, заңмен, нақты есеппен және ашық түсіндірумен басқарған маңызды.