Кредитке жол тарылды: Бұл халық үшін қауіп пе, әлде қажет шешім бе?

2026 жылдың алғашқы жартысында Қазақстанның несие нарығында көзге бірден түсетін өзгеріс байқалды, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Бұрын банктер тұтынушылық қарызды жылдам өсіріп, клиент үшін белсенді күрессе, биыл қарқын баяулады. Бұл халық несие алудан толық бас тартты деген сөз емес. Керісінше, қарызға сұраныс әлі де жоғары. Бірақ банктер мен реттеуші органдар бұрынғыдай кез келген өтінішті оңай мақұлдайтын кезеңнен алыстап келеді. Нарық «көбірек несие беру» қағидасынан «қайтарылатын несие беру» қағидасына ауыса бастады.

Бұл өзгерісті түсіну үшін ең алдымен сандарға қарау керек. 2026 жылғы қаңтарда халыққа берілген кредиттер 24,8 трлн теңге болды. Оның ішінде тұтынушылық қарыздар 16,7 трлн теңге деңгейінде сақталды, ал ипотекалық қарыздар 7 трлн теңгеге жетті. 1 маусымдағы жағдай бойынша халыққа берілген кредиттер 25,5 трлн теңгеге дейін ұлғайды. Жыл басынан бергі өсім 2,8 пайыз ғана болды. Тұтынушылық қарыздар 17,1 трлн теңгеге жетіп, 2,5 пайызға өсті. Ипотекалық қарыздар 7,3 трлн теңге болып, 5,3 пайызға артты. Бұрынғы жылдардағы екі таңбалы өсіммен салыстырғанда бұл әлдеқайда баяу қозғалыс.

Осы жерде маңызды бір айырманы түсіну керек. Несие нарығы тоқтап қалған жоқ. Тек оның мінезі өзгерді. Ұлттық Банк кеңейтілген анықтамадағы экономика кредиттері 2026 жылғы 1 маусымда 52,3 трлн теңге болғанын көрсетті. Оның 24,8 трлн теңгесі бизнеске, 27,5 трлн теңгесі халыққа тиесілі. Яғни қарыздың жартысынан көбі әлі де жеке азаматтардың мойнында. Бұл қаржы жүйесі үшін де, халықтың күнделікті өмірі үшін де үлкен жауапкершілік. Егер мұндай қарыз тез өсіп, табыс баяу көбейсе, ертең төлем қабілеті әлсіреген отбасылар саны артады.

Сондықтан 2026 жылғы шектеулердің басты мақсаты несиеге жолды мүлде жабу емес, қарыз алушының шамасын дұрыс бағалау. 19 наурыздан бастап тұтынушылық несие беру тәртібі қатаңдады. Бұрын 90 күннен астам кешіктірген азаматқа жаңа несие берілмесе, енді мерзімі өткен берешек 30 күннен асса, жаңа тұтынушылық қарыз алуға шектеу қойылады. Бұл қарапайым адам үшін қатал көрінуі мүмкін. Бірақ банктік жүйе үшін мұның логикасы бар. Бір қарызын төлей алмай отырған адамға екінші несие беру мәселені шешпейді, керісінше борышты көбейтеді.

Тұтынушылық несие көп жағдайда отбасының нақты табысын емес, сол сәттегі қажеттілігін көрсетеді. Біреу емге алады, біреу баланың оқуына жұмсайды, біреу той, техника, жөндеу немесе күнделікті шығын үшін рәсімдейді. Мұндай қарыздың бәрін жауапсыздық деп бағалау дұрыс емес. Бірақ табыс тұрақсыз, баға өсіп тұрған кезде жеңіл берілетін несие адамды уақытша құтқарғандай болып, кейін ұзақ мерзімді ауыртпалыққа айналуы мүмкін. Реттеушілердің алаңдауы да осыдан туады.

Бұл өзгерістің тағы бір қыры банктердің клиентке қарау тәсілінен байқалады. Бұрын қарыз алушы үшін негізгі өлшем жалақының бар-жоғы болса, қазір оның жалпы борыш жүктемесі, кешіктірген төлемі, тұрақты табысы, басқа банктердегі міндеттемесі көбірек ескеріледі. Бұл әсіресе бірнеше несиесі бар азаматтарға әсер етеді. Бір банктен алған қарызын екінші банк несиесімен жабу ұзақ уақыт бойы көп адамға үйреншікті жол болып келді. Жаңа талаптар осы айналымды баяулатуға бағытталған. Себебі қарызды қарызбен жабу сырттай төлем тәртібі сақталғандай көрінгенімен, адамның нақты қаржылық жағдайын жақсартпайды.

Сауда орындарындағы бөліп төлеу мен жылдам рәсімделетін тауарлық несие де осы саясаттың аясында қайта қаралып жатыр. Тұтынушы үшін телефон, тұрмыстық техника немесе жиһазды бірден алып, кейін төлеу ыңғайлы. Бірақ мұндай өнімдер көп жағдайда адамның нақты қажеттілігі мен төлем қабілеті арасындағы шекараны көмескі етеді. Ай сайынғы төлем шағын көрінгенімен, бірнеше бөліп төлеу қатар жиналса, отбасының тұрақты шығыны күрт өседі. Сондықтан кредиттік қолжетімділікті шектеу тек банктегі ірі несиеге емес, күнделікті саудадағы ұсақ қарыз мәдениетіне де қатысты.

Бұл ретте банктер үшін де таңдау оңай емес. Олар тәуекелі төмен, табысы тұрақты клиентке көбірек сүйенуге мәжбүр болады. Мұндай саясат банк жүйесін қауіптен қорғайды, бірақ табысы бейресми немесе маусымдық жұмыспен күн көретін азаматтардың несие алуын қиындатады. Қазақстанда мұндай топ аз емес. Өзін-өзі жұмыспен қамтығандар, шағын саудамен айналысатындар, қызмет көрсету саласындағы маусымдық жұмысшылар табысын толық құжатпен дәлелдей алмауы мүмкін. Демек, жаңа талаптар қаржы жүйесін тәртіпке келтіргенімен, еңбек нарығындағы көлеңкелі табыс мәселесін де ашып берді.

Жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесінің шекті деңгейлері де қайта бекітілді. 2026 жылғы мамырдан бастап кепілсіз банк қарыздары үшін шек 46 пайыз, кепілмен қамтамасыз етілген қарыздар үшін 35 пайыз, ипотекалық тұрғын үй қарыздары үшін 25 пайыз болып белгіленді. Микроқаржы ұйымдары беретін микрокредиттер бойынша да 46 пайыздық шек сақталды. Бұл жерде мәселе бір ғана пайызда емес. Жылдық тиімді мөлшерлеме қарыздың нақты құнын көрсетеді. Оған сыйақыдан бөлек, комиссия, қызмет көрсету және өзге төлемдер кіруі мүмкін. Сондықтан шекті мөлшерлемені нақтылау қарыз алушының алдындағы ақырғы құнын ашық көрсету үшін қажет.

Дегенмен шек қою пайызды бірден төмендетіп жібермейді. 2026 жылғы мамырда халыққа берілген кредиттер бойынша орташа өлшенген сыйақы мөлшерлемесі 21,4 пайызға жетті. Тұтынушылық қарыздар бойынша мөлшерлеме 23,2 пайыз болды. Бұл көптеген отбасы үшін ауыр деңгей. Әсіресе табысы орташа немесе тұрақсыз азаматтарға мұндай несие ай сайынғы бюджетке салмақ түсіреді. Азық-түлік, коммуналдық төлем, жол ақысы, дәрі-дәрмек қымбаттап жатқанда, 20 пайыздан жоғары несие отбасының еркін ақшасын азайтады.

Ипотекадағы жағдай бөлек. Оның өсімі тұтынушылық несиеге қарағанда жоғарырақ. Жыл басынан 1 маусымға дейін ипотекалық қарыздар 5,3 пайызға өсті. Бұл тұрғын үйге сұраныстың сақталып отырғанын көрсетеді. Бірақ ипотека да бәріне бірдей қолжетімді емес. Мөлшерлеме жоғары, бастапқы жарна қажет, табыс ресми расталуы тиіс. Сондықтан несиеге шектеу күшейген сайын тұрғын үй нарығында да сұраныс іріктеле бастайды. Төлем қабілеті жеткілікті азамат алады, ал табысы жетпейтін отбасы күтуге мәжбүр болады.

Бизнес жағында көрініс сәл өзгеше. 2026 жылғы мамырда шағын және орта бизнес қарыздары 7,5 трлн теңгеге жетіп, жыл басынан бері 10,4 пайызға өсті. Бұл тұтынушылық несиеден әлдеқайда жоғары қарқын. Сол айда бизнес субъектілеріне 1,7 трлн теңге жаңа қарыз берілді, бұл 2025 жылғы мамырмен салыстырғанда 33,5 пайызға көп. Мұның өзі реттеуші саясаттың бір бағытын аңғартады. Қарыз тұтынуға ғана емес, өндіріс, сауда, қызмет көрсету және жұмыс орындарын сақтайтын секторларға көбірек баруы керек. Экономика үшін ұзақ мерзімде тиімді жол осы.

Алайда бизнеске берілген қарыздың бәрі бірдей арзан емес. 2026 жылғы мамырда бизнес субъектілеріне ұлттық валютада берілген кредиттер бойынша орташа өлшенген мөлшерлеме 22,3 пайыз болды. Ірі бизнеске мөлшерлеме 20 пайызға дейін көтерілгені айтылды. Мұндай пайызбен жаңа жоба бастау оңай емес. Әсіресе шағын кәсіпкер үшін несие өндірісті кеңейтетін мүмкіндік қана емес, үлкен тәуекел. Егер табыс болжанғандай түспесе, қарыз кәсіпті дамыту орнына оны тұралатып қоюы мүмкін.

Несие нарығының сапасын NPL көрсеткіші арқылы бағалауға болады. Бұл 90 күннен астам төленбеген қарыздардың үлесі. 2026 жылғы 1 маусымда банк секторындағы NPL90+ деңгейі 4,2 пайыз болды. Халыққа берілген кредиттер портфелінде бұл көрсеткіш 4,9 пайызға жетті, ал бизнес бойынша 3,3 пайыз болды. Бір қарағанда, бұл дағдарыстық деңгей емес. Бірақ халық қарызындағы мерзімі өткен берешектің бизнеске қарағанда жоғары болуы маңызды белгі. Тұтынушылық несие неғұрлым көп болса, төлем кешігуі де соғұрлым әлеуметтік мәселеге айналады.

Кредиттің қолжетімділігі шектелгенде оның екі түрлі салдары бар. Бірінші жағынан, бұл қаржы жүйесін қорғайды. Банктер тәуекелі жоғары клиентке аз несие береді, қарыз сапасы нашарламайды, халықтың шамадан тыс қарыздануы тежеледі. Бұл инфляциямен күреске де жанама әсер етеді. Өйткені арзан әрі оңай несие тұтынуды жасанды түрде қыздырып, бағаға қысым түсіруі мүмкін. Екінші жағынан, шектеу кей адамдар үшін қиындық туғызады. Бұрын жалақыға дейін жетпеген ақшаны несие арқылы жапқан азамат енді ондай мүмкіндікке ие болмауы мүмкін. Бұл көлеңкелі қарызға, таныстан ақша сұрауға немесе қымбат микрокредитке итермелеуі ықтимал.

Сондықтан мәселе тек тыйымда емес, балама тетіктерде. Егер азаматқа несие берілмесе, оның қаржылық сауаты, табысын көбейту мүмкіндігі, қарызын қайта құрылымдау жолы, әлеуметтік қолдау жүйесі қатар жүруі керек. Әйтпесе шектеу қағаз жүзінде дұрыс болғанымен, өмірде адамның мәселесін шешпейді. Қарызы бар азаматқа жаңа несие бермеу орынды. Бірақ оған бұрынғы қарызын заңды, түсінікті және әділ жолмен реттеуге мүмкіндік беру де маңызды.

2026 жылдың алғашқы жартысындағы статистика Қазақстанда кредит нарығының жаңа кезеңге өткенін көрсетеді. Тұтынушылық қарыздың өсуі баяулады, ипотека біршама сақталып тұр, бизнеске берілетін несие белсендірек қозғалды, ал мерзімі өткен берешек бақылауда болғанымен, халық қарызында тәуекел жоғарырақ. Бұл нарық үшін табиғи салқындау кезеңі. Ең бастысы, бұл салқындау халықты қаржыдан мүлде шеттетпеуі керек.

Қорытындылай келе, кредитке қолжетімділіктің шектелуі біржақты жаман немесе біржақты жақсы құбылыс емес. Ол қарызға батып бара жатқан қоғам үшін қажет те болуы мүмкін. Бірақ оның нәтижесі қалай іске асатынына байланысты. Егер банктер жауапты несие беруге көшіп, мемлекет қаржылық сауат пен борышты реттеу құралдарын күшейтсе, бұл шара халықты қарыз тұзағынан қорғауы мүмкін. Ал егер шектеу тек «несие бермеу» деңгейінде қалса, мәселе басқа арнаға ауысады. Қазақстан үшін бүгінгі негізгі міндет осы тепе-теңдікті сақтау. Несие қолжетімді болуы керек, бірақ ол адамның ертеңгі табысын бүгіннен бастап тұсаулап тастайтын ауыр жүкке айналмауы тиіс.