Әр белгіге байыппен қарау керек.
Кәмелетке толмағандарға қатысты жыныстық қылмыс туралы сөз болғанда қоғам көбіне бірден ауыр эмоцияға беріледі. Бұл түсінікті. Өйткені мұндай қылмыс бір баланың ғана емес, тұтас отбасының, мектептің, ортаның және мемлекеттің қауіпсіздік жүйесінің жарасын ашады. Бірақ тақырыпты тек үреймен немесе дақпыртпен талқылау мәселенің түбін көрсетпейді. Ең әуелі бір қате түсінікті түзеп алған жөн. Ресми статистика балаларға қарсы жыныстық сипаттағы қылмыстар тоқтаусыз өсіп бара жатыр деген пікірді сол күйінде толық растамайды. Алайда бұл жақсы жаңалық деген сөз емес. Сан азайғандай көрінгенімен, қауіптің өзі қоғам үшін әлі де өте ауыр деңгейде қалып отыр.
Бас прокуратураның 2024 жылғы криминогендік ахуал туралы дерегіне қарасақ, кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыстар 876-дан 874-ке төмендеген. Бұл бар болғаны 0,2 пайыздық азаю. Яғни көрсеткіш формалды түрде қысқарғанымен, мәселе сол күйінде өте жоғары деңгейде тұр. Оқу-ағарту министрлігі 2025 жылдың алғашқы бес айында мұндай қылмыстар 2024 жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 21,3 пайызға азайғанын хабарлады. Бұл белгілі бір оң өзгеріс барын аңғартады. Бірақ бір жылдың немесе бірнеше айдың төмендеуін толық жеңіс деп қабылдау асығыс болар еді.
Қоғам неге бұл тақырыпты әлі де өршіп бара жатқандай сезінеді. Себебі ресми тіркелген қылмыс пен өмірде жасырын қалатын зорлық бірдей емес. Балаларға қатысты мұндай қылмыстардың бір бөлігі ұзақ уақыт айтылмайды. Бала қорқады, ұялады, өзін кінәлі сезінуі мүмкін, үлкендер сенбейді деп ойлайды. Кей отбасы «абыройды сақтайық» деп үндемеуді таңдайды. Кей мектеп немесе мекеме оқиғаның сыртқа шыққанын қаламайды. Осындай үнсіздік мәдениеті ресми статистиканың астында көрінбейтін үлкен қабат бар екенін көрсетеді.
Бұл жерде мәселе тек жеке қылмыскерде емес, бала даусының қаншалықты естілетінінде. Егер бала үйде, мектепте, спорт секциясында немесе интернетте бір жайсыздық сезсе, ол оны кімге айта алады. Оған сенетін ересек бар ма. Мұғалім, ата-ана, психолог, полиция, дәрігер алғашқы белгіні тани ала ма. Қауіптің алдын алу осы сұрақтардан басталады. Ал бізде көп жағдайда бала соңғы шекке жеткенде ғана назарға ілігеді. Бұл жүйенің ең әлсіз тұсы.
ЮНИСЕФ пен Ұлттық статистика бюросы жүргізген 2024 жылғы MICS зерттеуі Қазақстанда балаларға қатысты қатал тәртіп тәсілдері азайғанын көрсетеді. 2015 жылы 1-14 жас аралығындағы балалардың 52,7 пайызы қатал тәртіп түрлеріне ұшыраса, 2024 жылы бұл көрсеткіш 37,9 пайызға түскен. Бұл ілгерілеу. Бірақ әрбір үшінші баладан астамы әлі де қатал тәрбие тәсілімен бетпе-бет келеді деген сөз. Мұндай ортада баланың шекарасы, қауіпсіздігі, жеке құқығы туралы түсінік әлсірейді.
Көп адам зорлық дегенде тек дене жарақатын елестетеді. Шын мәнінде, қауіп бұдан кең. Психологиялық қысым, қорқыту, кемсіту, баланың үнін елемеу, оның жеке шекарасын мойындамау да ауыр салдарға алып келеді. Жыныстық сипаттағы қылмыстың алдында көбіне дәл осындай орта тұрады. Бала «жоқ» деуге үйретілмесе, үлкеннің әр сөзіне үнсіз көну керек деп өссе, өзінің қауіп сезімін түсіндіре алмаса, ол әлсіз жағдайда қалады. Сондықтан бұл мәселені тек қылмыстық жаза арқылы емес, тәрбие мәдениеті арқылы да қарау керек.
Соңғы жылдары қауіптің тағы бір үлкен бөлігі интернетке көшті. Бұрын ата-ана баланың қауіпсіздігін ауламен, мектеппен, үйге қайтар жолмен байланыстырса, қазір басты алаңның бірі телефон болып отыр. Әлеуметтік желі, мессенджер, ойын платформасы, жабық чат, жалған аккаунт, бейтаныс адамның хабарламасы балалар үшін жаңа тәуекел тудырады. 2026 жылы Астанада өткен ЮНИСЕФ қатысқан ұлттық конференцияда кибербуллинг, сексуалдық бопсалау, онлайн арбау және жасанды интеллект арқылы жасалатын дипфейктер балалар үшін күрделі қауіпке айналғаны айтылды. Бұл енді болашақтың емес, бүгінгі күннің мәселесі.
Онлайн кеңістіктегі қатердің қиындығы, ол көбіне көзге көрінбейді. Бала бөлмесінде тыныш отырғандай көрінуі мүмкін, бірақ сол сәтте оны біреу қорқытып, алдап немесе қысым жасап отыруы ықтимал. Ата-ана интернетті тек ойын-сауық деп қабылдаса, мұндай белгіні кеш байқайды. Ал бала «телефоныңды тартып аламыз» деп қорыққандықтан, оқиғаны жасыруы мүмкін. Сондықтан цифрлық қауіпсіздік тек техникалық сүзгі қою емес. Бұл баламен сенімді әңгіме құру, оған қауіпті жағдайды түсіндіру және көмек сұрауды ұят емес, дұрыс әрекет ретінде үйрету.
2024 жылы күшіне енген әйелдер құқығы мен балалар қауіпсіздігі туралы заң осы салада маңызды өзгеріс жасады. Заң 16 жасқа толмағандарға сексуалдық сипатта тиіскені үшін қылмыстық жауапкершілік енгізді. Сонымен бірге буллинг пен кибербуллинг үшін әкімшілік жауапкершілік бекітілді. Білім беру ұйымдарына кәмелетке толмаған балаға қатысты құқыққа қарсы әрекет туралы құқық қорғау органдарына дереу хабарлау міндеті жүктелді. Бұл өзгерістер бұрын ескерілмей келген кей фактілерді ертерек анықтауға бағытталған.
Мұндай заңдық өзгерістерден кейін статистика әрдайым бірден төмендеп кетпеуі мүмкін. Кей санатта тіркелген істер көбейсе, ол қылмыс күрт артты дегенді ғана білдірмейді. Бұл жасырын қалған оқиғалар енді көріне бастағанын да көрсетуі мүмкін. Сондықтан статистиканы өте сақ оқу керек. Азайды екен деп босаңсуға болмайды, көбейді екен деп тек дүрбелең жасау да дұрыс емес. Ең маңыздысы, қандай фактілер анықталды, балаға қандай көмек көрсетілді, кінәлі жауапқа тартылды ма, мекеме немесе отбасы деңгейінде қандай алдын алу жұмысы жүрді деген сұрақтар.
Оқу-ағарту министрлігінің дерегінше, заң күшіне енгеннен кейін бір жыл ішінде Балалардың құқықтарын қорғау комитеті 58 тексеру жүргізіп, 1500-ден астам баланың құқығын қалпына келтірген. 24 ұйым басшысы әкімшілік, 78 маман тәртіптік жауапкершілікке тартылған. Бұл бір жағынан бақылау күшейгенін көрсетеді. Екінші жағынан, білім беру, әлеуметтік қорғау, денсаулық сақтау мекемелеріндегі тәуекел нүктелері әлі де көп екенін аңғартады. Баланы қорғау тек полицияның міндеті емес. Бұл мектептің, емхананың, әлеуметтік қызметтің, ата-ананың және жергілікті биліктің ортақ жұмысы.
Психологиялық қолдаудың маңызы да артып келеді. Жыл басынан бері профилактикалық бағдарламалар арқылы 2,7 млн бала, ата-ана және педагог қамтылғаны, психологиялық қолдау орталықтары ондаған мың азаматқа көмектескені, ал 111 байланыс орталығы арқылы шамамен 120 мың бала қолдау алғаны хабарланды. Мұндай инфрақұрылым қажет. Бірақ оның сапасы да маңызды. Байланыс орталығы бар екені жеткіліксіз. Бала оған жүгіне алуы керек, ал жүгінген кезде оның өтініші тез, қауіпсіз және кәсіби түрде қаралуы тиіс.
Қоғам бұл тақырыпты көбіне «жазаны күшейту керек» деген бір ғана бағытта талқылайды. Жаза, әрине, қажет. Мұндай қылмыс үшін жауапкершілік қатал әрі бұлтартпас болуы керек. Бірақ тек жаза мәселені шешпейді. Егер балаға қауіп төнгенін ерте байқамасақ, егер отбасы үндемесе, егер мектеп оқиғаны жасыруға тырысса, егер көрші «бұл біздің ісіміз емес» десе, онда ең қатал баптың өзі кеш іске қосылады. Қорғау жүйесі қылмыс болғаннан кейін ғана емес, оның алдын алатын деңгейде жұмыс істеуі керек.
Ең үлкен өзгеріс қоғамның өз көзқарасынан басталады. Баланы «тыңдамайтын», «үлкенге қарсы сөйлемейтін», «ұят болады» деген тәртіпке ғана үйрету жеткіліксіз. Бала өз денесінің, өз сөзінің, өз қорқынышының маңызды екенін білуі керек. Ата-ана да, мұғалім де баланың мінезіндегі өзгерісті, тұйықталуын, қорқынышын, интернеттен кейін мазасыздануын жай еркелік немесе өтпелі кезең деп қабылдамауы тиіс. Әр белгіге байыппен қарау керек.
Қорытындылай келе, ресми статистика балаларға қарсы жыныстық қылмыс үздіксіз өсіп жатыр деген пікірді толық растамайды. 2024 жылы көрсеткіш сәл төмендеді, 2025 жылдың алғашқы бес айында да азаю байқалды. Бірақ бұл қоғам тыныштала алады деген сөз емес. Себебі сан әлі де жоғары, жасырын зорлық мәселесі бар, онлайн қауіп күшейіп келеді, ал зорлыққа төзімді мәдениет толық жойылған жоқ. Бүгінгі басты сұрақ қылмыс неге көбейді дегеннен де терең. Неге біз бала үшін толық қауіпсіз орта құра алмай отырмыз деген сұрақ алға шығуы керек. Осы сұраққа адал жауап бермейінше, бұл тақырып қоғамды алаңдатуын тоқтатпайды.