Банктердің басты экономикалық міндеті - өндіріс пен бизнесті арзан әрі ұзақ мерзімді қаржымен қамтамасыз ету.
Ұлттық банк пен Қаржы нарығын реттеу агенттігінің соңғы дерегіне сүйенсек, отандық екінші деңгейдегі банктердің таза пайдасы рекордтық көрсеткіштерді жаңартып келеді, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.
Дегенмен, бұл қаржылық табыс ел экономикасының, өндірістің өсуінен емес, халыққа жоғары пайызбен үлестірілген тұтынушылық несиелердің есебінен қалыптасып отыр.
Банктердің басты экономикалық міндеті - өндіріс пен бизнесті арзан әрі ұзақ мерзімді қаржымен қамтамасыз ету. Алайда, қазіргі банктер тәуекелі жоғары бизнес-жобаларды қаржыландырудан қашады. Оның орнына кепілсіз, жылдық тиімді мөлшерлемесі жоғары тұтынушылық несиелерді жаппай үлестіруге көшкен. Нәтижесінде нақты сектордағы өндіріс орындары инвестиция таппай тоқырап тұр, ал халық тұрмыстық қажеттіліктері үшін миллиондаған қарызға батуда. Бұл - отандық өндірісті арттырмайтын, керісінше инфляциялық қысымды күшейтетін қауіпті тренд. Сонымен бірге, қаржылық сауаттылықтың төмендігі де азаматтардың ойланбастан жоғары пайыздық қарыз алуына итермелеп отыр. Жарнаманың агрессивті түрі мен жеңіл несие алу мүмкіндігі халықты психологиялық тұрғыдан тәуелді етеді.
Сонымен қатар, маусым-шілде айларында бірнеше банк депозиттер бойынша пайыздарды төмендетті. Өйткені Ұлттық банк тарапынан мөлшерлемелер реттелгенде, банктер өз шығындарын азайту үшін салымдардың пайызын бірден қысқартады. Ал несие мөлшерлемелерін арзандатуға келгенде бұл үрдіс өте баяу жүреді. Депозит бойынша беретін пайыз бен несиеден алатын пайыздан құралатын бұл айырмашылық банктерге ешқандай тәуекелсіз, рекордтық табыс табуға мүмкіндік беріп отыр. Бұл әдіс халықтың жинақ ақшасын құнсыздандырып, инфляция шарпыған шақта жинаған қаржының өзін жеп қоюға әкеледі. Соның салдарынан қарапайым халық тапқан табысын сақтаудың орнына, оны қайтадан тұтынушылық нарыққа жұмсауға мәжбүр болады.
Сандық технологиялар дамып, төлемдер онлайн форматқа көшкенімен, бизнестің банктік қызметтерге төлейтін шығыны азайған жоқ. Керісінше, аударымдар, шоттарды жүргізу, әсіресе QR-төлемдер мен POS-терминалдардың эквайрингтік комиссиялары шағын және орта бизнеске ауыр салмақ түсіреді. Шағын бизнес банкке төлейтін бұл пайыздарды түптеп келгенде тауар мен қызметтің бағасына қосады. Мұның зардабын тағы да соңғы тұтынушы - қарапайым халық тартады. Кәсіпкерлер бұл шығындарды жабу үшін өнім сапасын төмендетуге немесе жұмысшылардың жалақысын шектеуге барады. Сондай-ақ, жоғары комиссиялар көлеңкелі экономиканың үлесін арттырып, қолма-қол ақша айналымына қайта оралуға итермелейді.
Отандық банк секторындағы тағы бір ірі мәселе - нарықтың монополиялануы. Шектеулі бірнеше ірі банк нарықты толық бақылауында ұстап отырғандықтан, несие пайыздарын төмендетуге немесе қызмет сапасын жақсартуға бәсекелестік қысым жоқ. Сонымен қатар, банктер мемлекеттік субсидиялар мен жеңілдетілген бағдарламалардың қаржысын таратушы аралық агентке айналған. Мемлекет бюджетінен бөлінетін арзан қаржыны өз арналары арқылы өткізіп, кепілдендірілген табыс алып отыр. Бұл жағдай шетелдік инвесторлардың отандық қаржы нарығына келуіне кедергі жасап, бәсекелестік ортаны мүлдем тұншықтырады. Монополияның кесірінен қарапайым тұтынушылар мен бизнес өкілдерінің баламалы қаржылық өнімдерді таңдау мүмкіндігі шектеліп отыр.
Рекордтық пайда тауып жатқан банк секторларының бұл жетістігі - микроэкономикалық деңгейде табысты көрінгенімен, макроэкономикалық тұрғыдан «тұтынушылық несие көпіршігін» үрлеудің нәтижесі. Егер банк жүйесі халықты несиелендіруден нақты сектор мен өндірісті қаржыландыруға бет бұрмаса, ол экономиканы сүйрейтін локомотив емес, дамуды бұғайлайтын фактор болып қала береді. Сондықтан реттеуші орган тарапынан банктердің тәуекелдерін тежеп, оларды өндіріске бет бұрғызатын қатаң шешімдер қабылдау уақыты келді. Әйтпесе, бұл көпіршіктің жарылуы бүкіл елдің қаржылық жүйесіне үлкен қауіп төндіруі әбден мүмкін.