Ұлдана Мырзуанның қазасы қоғамға ауыр тиді.
0Ұлдана Мырзуанның қазасы қоғамды қатты толқытты,деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.
Жас фельдшер қызмет бабында жарақат алып, кейін көз жұмды. Денсаулық сақтау министрлігі оның рухына тағзым етіп, кәсіби борышын орындау кезінде қаза болғанын атап өтті. Мұндай қайғылы оқиғадан кейін қоғамда қайғы ғана емес, әділет туралы сұрақ та күшейеді. Әсіресе марқұмның артында мүлік, өтемақы, ата-анасы, жұбайы немесе баласы қалса, «кім мұрагер болады», «бәрі заң бойынша әділ бөліне ме», «қоғамға ұнамаған адам мұрадан шеттетіле ме» деген сауалдар жиі айтылады.
Осы тұста көпшілік жиі қолданатын бір ұғым бар. Ол - лайықсыз мұрагер. Бірақ бұл сөзді заңдағы нақты мағынасынан бөлек, моральдық айыптау ретінде қабылдайтындар көп. Біреудің мінезі ұнамады, марқұммен қарым-қатынасы қысқа болды, отбасы ішіндегі әңгімелер қоғамға ауыр тиді немесе әлеуметтік желіде сын көбейді деген себеппен адамды бірден «лайықсыз» деп атау оңай. Алайда мұрагерлік құқықта бәрі басқаша. Заң эмоциямен емес, нақты дәлелмен жұмыс істейді. Бір адамды мұрадан шеттету үшін қоғамның реніші емес, Азаматтық кодексте көрсетілген негіз болуы керек.
Алдымен мұрагерлік тәртібін түсініп алған жөн. Егер марқұм өсиет қалдырмаса, мұра заң бойынша бөлінеді. Қазақстан заңнамасында бірінші кезектегі мұрагерлерге марқұмның балалары, жұбайы және ата-анасы кіреді. Олар мұраға тең дәрежеде шақырылады. Яғни адам заңды некеде тұрса, жұбайы бірінші кезектегі мұрагерлердің бірі саналады. Бұл қатарға марқұмның ата-анасы мен балалары да кіреді. Бірінші кезектегі мұрагерлер бар болса, кейінгі кезектегі туыстар әдетте мұраға шақырылмайды.
Мұра қабылдаудың да нақты мерзімі бар. Мұра ашылған күн деп мұра қалдырушының қайтыс болған күні есептеледі. Мұрагер нотариусқа осы күннен бастап алты ай ішінде жүгінуі керек. Алты ай өткен соң нотариус мұраға құқық туралы куәлік бере алады. Егер адам бұл мерзімді өткізіп алса, оны қалпына келтіру үшін сотқа жүгінуге тура келеді. Сот мерзімді тек дәлелді себеп болса ғана қалпына келтіреді. Сондықтан мұрагерлік дауда «мен білмедім» немесе «ренжіп жүр едім» деген сөздің өзі жеткіліксіз, әр әрекет құжатпен расталуы тиіс.
Егер өсиет болса, жағдай сәл өзгеше болады. Өсиет қалдырушы өз мүлкін заң бойынша бірінші кезектегі мұрагерлерге емес, басқа адамға да қалдыра алады. Бірақ өсиеттің де өз шегі бар. Кей жағдайда еңбекке жарамсыз ата-ана, жұбай немесе асырауында болған адам міндетті үлеске үміткер болуы мүмкін. Сондықтан мұрагерлік дауда тек «өсиет бар ма» деген сұрақ емес, «өсиет заң талабына сай жасалды ма», «міндетті үлеске құқығы бар адам бар ма», «өсиетке қысым жасалмады ма» деген мәселелер де қаралады. Мұның бәрі нотариус пен сот арқылы тексерілетін құқықтық рәсім.
Енді лайықсыз мұрагер ұғымына келейік. Ресми түсіндірмелерде мұндай адамдардың бірнеше санаты көрсетілген. Біріншісі - мұра қалдырушыны қасақана өлтірген немесе оның өміріне қастандық жасаған адам. Екіншісі - мұра қалдырушының соңғы еркін жүзеге асыруына әдейі кедергі келтірген адам. Бұл өсиетке қысым жасау, құжатты жасыру, қорқыту немесе алдау сияқты әрекеттер болуы мүмкін. Үшіншісі - балаларына қатысты ата-аналық құқықтарынан айырылған және мұра ашылған кезде сол құқықтары қалпына келтірілмеген ата-аналар. Төртіншісі - мұра қалдырушыны күту жөніндегі заңды міндетін орындаудан жалтарған ата-ана, асырап алушы немесе кәмелетке толған бала.
Ең маңызды шарт осы негіздердің бәрі сот арқылы анықталуы тиіс. Адамды әлеуметтік желідегі пікірмен, туыстардың сөзімен немесе қоғамдық ашумен мұрадан айыруға болмайды. Сот нақты дәлел қарайды. Мысалы, қылмыстық іс материалдары, сот үкімі, ата-аналық құқықтан айыру туралы шешім, алименттен немесе күтім міндетінен жалтару фактілері, өсиетке қысым жасалғанын дәлелдейтін құжаттар қажет. Егер ондай дәлел болмаса, «ол лайық емес» деген сөз құқықтық нәтиже бермейді.
Ұлдана Мырзуан оқиғасы төңірегіндегі талқылауда осы шекараны сақтау өте маңызды. Ашық ресми деректерде оның жұбайы немесе басқа тұлға лайықсыз мұрагер деп танылғаны туралы сот шешімі көрсетілмейді. Демек мұндай тұжырымды нақты сот актісінсіз айту құқықтық тұрғыдан да, этикалық тұрғыдан да дұрыс емес. Қоғам біреудің әрекетіне ренжуі мүмкін, біреудің сөзін ауыр қабылдауы мүмкін, бірақ заң үшін реніш дәлел емес. Егер мүдделі тарап лайықсыз мұрагер мәселесін көтергісі келсе, ол сотқа талап арыз беріп, Азаматтық кодекстегі нақты негіздердің бірін дәлелдеуі керек.
2026 жылғы Жоғарғы Соттың мұрагерлік заңнаманы қолдану жөніндегі нормативтік қаулысы да осы ойды күшейтеді. Онда мұрагерлікке шақырылатын адамдардың мәртебесі, мұра ашылған сәт, мұрадан шеттетілген адамның үлесі және соттардың дауды қалай қарауы тиіс екені нақтыланған. Қаулыда мұра ашылған кезде тірі болған азаматтар, сондай-ақ мұра қалдырушы тірі кезінде іште қалған және кейін тірі туған балалар мұрагер бола алатыны көрсетіледі. Бұл норма мұрагерлік құқықтың ең алдымен рәсімге, уақытқа және дәлелге сүйенетінін білдіреді.
Мұра құрамына не кіретінін де шатастырмау керек. Мұраға жылжымайтын мүлік, көлік, банктегі ақша, үлес, бағалы қағаз, зияткерлік меншікке қатысты мүліктік құқықтар және кей жағдайда қарыздар кіруі мүмкін. Бірақ адамның жеке басымен тығыз байланысты құқықтар мұраға кірмейді. Мысалы, алимент алу құқығы, өмірі мен денсаулығына келтірілген зиянды өтеу құқығы, кей әлеуметтік төлемдерге жеке құқық мұра құрамынан бөлек қаралады. Марқұмға байланысты белгілі бір өтемақы немесе еңбек төлемі болуы мүмкін, бірақ оның бәрі автоматты түрде мұра ретінде бөлінеді деу дұрыс емес. Әр төлемнің өз заңы, өз тәртібі, өз алушысы болады.
Жұбайдың құқығы туралы да қоғамда түсініспеушілік көп. Егер мүлік некеге дейін алынған болса, ол марқұмның жеке мүлкі болуы мүмкін. Егер мүлік неке кезінде ортақ табысқа алынған болса, алдымен ерлі-зайыптылардың ортақ мүліктегі үлесі анықталады. Содан кейін ғана марқұмға тиесілі үлес мұра ретінде бөлінеді. Сондықтан «неке аз уақытқа ғана созылды» немесе «жұбайы көп тұрмады» деген қоғамдық пікір мүлікті бөлудің басты өлшемі емес. Заң үшін мүліктің қашан алынғаны, қандай қаражатқа алынғаны, кімнің атына тіркелгені және ол ортақ па, жеке ме деген сұрақтар маңызды.
Бұл жерде өтемақы мен мұраның айырмасын да түсіндіру қажет. Қызмет бабында қаза болған адамға байланысты мемлекет, жұмыс беруші немесе сақтандыру жүйесі арқылы белгілі бір төлем қарастырылуы мүмкін. Бірақ мұндай төлемнің құқықтық табиғаты әртүрлі болады. Бірі марқұмның мұрасына кіруі мүмкін, бірі отбасы мүшелеріне жеке негізде берілуі мүмкін, енді бірі еңбек немесе әлеуметтік заңнама бойынша рәсімделуі ықтимал. Сондықтан «кім мұрагер болса, барлық төлемді сол алады» деген түсінік заңды толық ашпайды. Әр төлем бойынша бөлек құжат, бөлек негіз, бөлек алушы анықталады.
Лайықсыз мұрагер институты сирек әрі ерекше жағдайда қолданылады. Оның мақсаты біреуді жұрт алдында жазалау емес. Бұл өрескел заңсыз әрекет жасаған адамның мұрадан пайда көруіне жол бермеу үшін керек құқықтық тетік. Мысалы, мұра қалдырушыға қарсы қылмыс жасаған адам сол адамның мүлкін ала алмауы тиіс. Немесе ата-аналық міндетін орындамаған ата-ана баласынан қалған мұраға таласа алмауы керек. Бұл әділетке жақын қағида. Бірақ ол тек сот дәлелді мойындаған жағдайда ғана іске асады.
Сондықтан мұндай оқиғаларда екі нәрсені ажырата білу керек. Біріншісі - қоғамның моральдық бағасы. Екіншісі - соттың құқықтық бағасы. Әлеуметтік желі бірінші бағамен жұмыс істейді, ал нотариус пен сот екінші бағамен ғана әрекет етеді. Нотариус біреуді «халық қаламайды» деп мұрадан алып тастай алмайды. Ол заңдағы кезекті, құжатты, өсиетті, туыстықты, некені және сот шешімін қарайды. Егер лайықсыз мұрагер туралы дау болса, оны сот шешеді.
Бұл тақырыптың қоғам үшін маңызы Ұлдана оқиғасымен ғана шектелмейді. Қазақстанда мұрагерлік даулар жиі кездеседі. Біреу ата-анасының үйіне таласады, біреу екінші некедегі жұбайды мойындағысы келмейді, біреу ағайын арасындағы ауызша уәдеге сенеді, тағы біреу өсиет бар-жоғын білмейді. Осындай кезде заңды білмеу қайғыны дау-дамайға айналдырады. Сондықтан әр азамат өсиет қалдыру, мүлікті тіркеу, неке шарты, ортақ мүлік, мұраны қабылдау мерзімі сияқты мәселелерді алдын ала түсінуі керек.
Ұлдана Мырзуанның қазасы қоғамға ауыр тиді. Бірақ кез келген қайғылы оқиғадан кейін құқықтық талқылау жауапкершілікпен жүргізілуі тиіс. Марқұмның атын, отбасының жағдайын және жеке адамдардың беделін сақтай отырып, заңның нақты нормасын түсіндіру маңызды. Лайықсыз мұрагер деген сөз ауыр айып сияқты естіледі. Ал құқықта ол нақты дәлелденетін ерекше мәртебе. Бұл мәртебе сотсыз, құжатсыз, заңда көрсетілген негізсіз қолданылмайды.
Қорытындылай келе, Қазақстанда лайықсыз мұрагер институты бар. Бірақ ол әлеуметтік желідегі ашумен іске қосылмайды. Ол үшін нақты дәлел, сот шешімі және Азаматтық кодексте көрсетілген негіз қажет. Қоғам әділет іздеуі заңды. Дегенмен мұрагерлік құқықта әділет сезімі мен құқықтық дәлел бір нәрсе емес. Осы айырманы түсінгенде ғана қайғылы оқиға мұра дауына, ал мұра дауы негізсіз айыптауға айналмайды. Ең әділ жол - ашумен айып тағу емес, заңды білу, дәлел жинау және сот тәртібін сақтау.