Мектептегі медициналық тексеру баланың бойын өлшеп, салмағын жазып, дәрігерге бір кіріп шығумен шектелмеуі керек.
Қазақстанда мектеп оқушыларының профилактикалық медициналық қарап-тексеру жүйесі жаңарғалы жатыр. Бір қарағанда, бұл тек медицина кабинетіндегі жабдық ауысып, қағаз құжат электрондық форматқа көшетін техникалық өзгеріс сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ мәселе бұдан әлдеқайда кең, деп жазады Sn.kz ақпарат порталы.
Мектептегі медициналық тексеру баланың бойын өлшеп, салмағын жазып, дәрігерге бір кіріп шығумен шектелмеуі керек. Ол баланың өсуін, көруін, естуін, жүрек қағысын, тыныс алуын, жалпы дамуындағы өзгерісті уақытында байқайтын нақты жүйеге айналуы тиіс. Денсаулық сақтау министрлігі ұсынған жаңа тәсілдің басты мәні де осында.
Қазір мектеп медицинасында көптен бері айтылып жүрген бір мәселе бар. Тексеру формалды өтіп кетеді. Дәрігерлер мен орта буын медицина қызметкерлеріне түсетін жүктеме жоғары, бейінді маман тапшы, бір баланы қарауға бөлінетін уақыт аз. Мұндай жағдайда профилактикалық тексерудің негізгі мақсаты әлсірейді. Яғни ауруды ерте анықтау орнына тек белгі қойып, есеп тапсыру басым болып кетуі мүмкін. Министрліктің өзі қолданыстағы модель жеткілікті деңгейде тиімді емес екенін мойындап отыр. Сондықтан цифрландырудың міндеті қағазды экранға көшіру ғана емес, тексерудің мазмұнын өзгерту болуы керек.
Жаңа модель бойынша білім беру ұйымдарын заманауи диагностикалық құралдармен жабдықтау жоспарланып отыр. Олардың қатарында цифрлық электрокардиографтар, пульсоксиметрлер, бой өлшеуіштер мен таразылар, отоскоптар және телемедициналық кешендер бар. Қарапайым тілмен айтсақ, мектептегі дәрігер немесе медбике баланың денсаулығы туралы мәліметті қолмен жазып қана қоймай, құрылғы арқылы нақты өлшеп, нәтижені ақпараттық жүйеге жібере алады. Бұл қате жазуды азайтады, деректің жоғалуына жол бермейді және баланың денсаулығын жыл сайын салыстырып отыруға мүмкіндік береді.
Практикада ең үлкен өзгеріс осы салыстырудан басталады. Бұрын тексеру көбіне бір реттік шара сияқты қабылданды. Бала бүгін келді, қаралды, қағазға жазылды, келесі жылы қайтадан сол тәртіп қайталанды. Ал цифрлық жүйе дұрыс жұмыс істесе, әр баланың денсаулық көрсеткіші уақыт бойынша жиналады. Мысалы, салмақтың шамадан тыс өсуі, бой өсімінің баяулауы, көру қабілетінің төмендеуі, жүрек ырғағындағы өзгеріс немесе қан қысымындағы тұрақсыздық бірнеше жылдық дерек арқылы ертерек байқалады. Бұл дәрігерге де, ата-анаға да бала денсаулығын жеке оқиға ретінде емес, үздіксіз процесс ретінде көруге мүмкіндік береді.
Мектеп жасындағы бала ағзасы өте тез өзгереді. Әсіресе 6, 10, 14, 15, 16 және 17 жаста тереңдетілген профилактикалық тексерулер жүргізіледі. 7, 8, 9, 11 және 13 жаста балаларды педиатр немесе жалпы практика дәрігері және тіс дәрігері қарайды. Бұл жас кезеңдері кездейсоқ таңдалмаған. Баланың мектепке бейімделуі, жыныстық жетілуі, оқу жүктемесінің артуы, дене салмағының өзгеруі, көру қабілетіне түсетін салмақ дәл осы уақытта күшейеді. Сондықтан тексерудің сапасы жоғары болса, көп ауруды асқындырмай тұрып байқауға болады.
Цифрлық диагностиканың тағы бір маңызды тұсы – деректің жылдам жетуі. Егер тексеру кезінде балада тәуекел белгісі анықталса, бұл ақпарат аумақтық емханаға, дәрігерге немесе тиісті медициналық ұйымға тезірек түседі. Бұрын қағаз құжат бір кабинеттен екіншісіне кеш жетуі, жоғалуы немесе ата-ананың қолына уақытында тимеуі мүмкін еді. Енді ақпарат жүйеге автоматты түрде енгізілсе, дәрігер баланы қосымша тексеруге шақырып, динамиканы бақылап, қажет болса бейінді маманға жолдай алады. Бұл профилактикалық медицинаның шын мағынасына жақын.
Ата-ана үшін де өзгеріс сезілуі тиіс. Бүгінде көп ата-ана мектептегі медициналық тексерудің нәтижесін толық түсіне бермейді. Кейде бала «бәрі жақсы» деп келеді, ал нақты қандай көрсеткіш қаралғанын, қандай ұсыныс берілгенін ата-ана білмей қалады. Егер цифрлық жүйеде ата-анаға түсінікті қорытынды ұсынылса, жағдай өзгереді. Мысалы, баланың көруі нашарлағаны, салмақ индексі өзгергені, жүрек көрсеткішіне қосымша бақылау қажет екені анық жазылса, ата-ана дер кезінде әрекет етеді. Бірақ бұл жерде ақпарат тек медициналық терминмен емес, қарапайым тілмен берілуі маңызды.
Мектеп медбикелерінің рөлі де кеңейеді. Бұрын олар көбіне алғашқы көмек көрсету, екпе кестесін бақылау, санитарлық талаптарды қадағалау және тексеру кезінде ұйымдастыру жұмысымен көрінетін. Жаңа жүйеде орта буын медицина қызметкері цифрлық құралмен жұмыс істей алуы, нәтижені дұрыс енгізуі, баланың тәуекел тобын байқауы, ата-анаға түсіндіруі және дәрігермен байланыс орнатуы керек. Яғни медбике тек орындаушы емес, мектептегі денсаулық мониторингінің негізгі буынына айналады. Бұл үшін оқыту қажет.
Инфрақұрылым мәселесі ең әлсіз тұстардың бірі болуы мүмкін. Қазақстанда мектептердің жағдайы біркелкі емес. Ірі қаладағы мектеп пен шалғай ауылдағы мектептің интернеті, медицина кабинеті, маманы, жабдығы, техникалық қолдауы әртүрлі. Егер цифрлық диагностикалық құралдар беріліп, бірақ интернет тұрақсыз болса, жүйе толық жұмыс істемейді. Егер құрылғы бар, бірақ оны қолданатын маман дайын болмаса, нәтиже тағы да қағаздағы реформаға айналады. Сондықтан цифрландыруды тек жабдық сатып алумен өлшеуге болмайды. Оған интернет, техникалық қызмет, маман даярлау, дерек қауіпсіздігі және жауапты мекемелер арасындағы нақты байланыс кіреді.
Денсаулық сақтау министрлігі сапалы профилактикалық тексерулер үшін медициналық ұйымдарға 900-ден астам жабдық жиынтығы қажет болатынын айтқан. Бұл сан реформаның ауқымын көрсетеді. Бірақ жабдық саны сапаның жалғыз өлшемі емес. Құрылғының қай мектепке жеткені, қаншалықты жиі қолданылғаны, қанша бала тексерілгені, қанша баладан қауіп белгісі анықталғаны, сол балалардың қаншасы қосымша көмек алғаны ашық көрінуі керек. Әйтпесе жаңа техника есепте бар, ал баланың өмірінде өзгеріс жоқ деген жағдай қайталануы мүмкін.
Тағы бір маңызды мәселе – дербес медициналық деректердің қорғалуы. Баланың денсаулығы туралы ақпарат өте сезімтал дерекке жатады. Оны кім көреді, ата-ана қалай қол жеткізеді, мектеп әкімшілігіне қандай мәлімет ашылады, дәрігерге не беріледі, үшінші тұлғалардан қалай қорғалады деген сұрақтар алдын ала шешілуі тиіс. Цифрлық жүйе сенімге сүйенеді. Егер ата-ана баласының дерегі сыртқа тарап кетеді деп күдіктенсе, реформаға сенім азаяды. Сондықтан ақпараттық қауіпсіздік пен медициналық құпия цифрландырудың негізгі шарты болуы керек.
Бұл өзгерісті «Саламатты мектеп» сияқты жобалармен байланыстыру да маңызды. Себебі баланың денсаулығын бір тексерумен жақсарту мүмкін емес. Мектептегі тамақтану, дене белсенділігі, ұйқы режимі, көру гигиенасы, психологиялық жағдай, буллинг, артық салмақ, гаджетке тәуелділік, санитарлық орта - мұның бәрі денсаулыққа әсер етеді. Цифрлық диагностика ауру белгісін анықтаса, мектептегі сау орта сол белгінің пайда болу себебін азайтуға көмектеседі. Сондықтан медициналық тексеру мен денсаулық мәдениеті бірге жүруі керек.
Мұндай жүйенің тағы бір пайдалы жағы – мемлекетке нақты жоспар жасауға мүмкіндік беруі. Егер деректер дұрыс жиналса, қай өңірде көру қабілеті нашарлаған бала көп, қай мектепте артық салмақ жиі кездеседі, қай жаста жүрек-қан тамыр тәуекелі байқалады, қай ауданда тіс ауруы жоғары екенін көруге болады. Бұл денсаулық сақтау мен білім беру саласына жалпы есеп емес, нақты шешім қабылдауға жол ашады. Мысалы, бір өңірде балалар арасында сколиоз жиі анықталса, дене шынықтыру, парта, мектеп сөмкесі, ортопедиялық көмек мәселесі бірге қаралуы керек.
Дегенмен цифрландырудың өзі барлық мәселені шешпейді. Құрылғы диагноз қоймайды, ол тек мәлімет береді. Дұрыс қорытынды жасау үшін дәрігердің кәсіби білімі керек. Егер баланың көрсеткіші күмәнді болса, оны әрі қарай тексеретін жүйе дайын болуы тиіс. Емханаға кезек ұзақ болса, бейінді маман жетіспесе, ата-анаға жолдама түсініксіз болса, мектептегі цифрлық тексерудің пайдасы шектеледі. Сондықтан реформа мектептен басталып, емхана мен ауруханаға дейін жалғасуы қажет.
Қорытындылай келе, мектеп оқушыларының профилактикалық медициналық тексерулерін цифрлық диагностикалық құралдармен жүргізу дұрыс бағыт болуы мүмкін. Бұл тек қағазды азайту емес, баланың денсаулығын жыл сайын жүйелі бақылауға көшу. Егер жоба толық іске асса, ата-ана нақты ақпарат алады, дәрігер өзгерісті ертерек байқайды, мектеп медбикесінің рөлі күшейеді, ал мемлекет балалар денсаулығы бойынша нақты дерекке сүйене алады. Бірақ табыс техниканың өзіне емес, оның қалай қолданылатынына байланысты. Жабдық, интернет, маман, дерек қауіпсіздігі және әрі қарайғы медициналық көмек бір жүйеге біріге алса ғана бұл реформа балалар денсаулығына нақты әсер береді.