Қазақстандағы банк жүйесі туралы сөз болғанда, көбіне оның қаржылық тұрақтылығы, несие беру көлемі немесе халықтың қарыз жүктемесі айтылады, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.
Алайда одан да маңызды мәселе бар: банк тәуекелді дұрыс бағаламаса, сапасыз несие берсе немесе проблемалық активтер жинақталса, оның шығынын кім өтейді?
Қалыпты нарықтық жағдайда жауап түсінікті: тәуекелді қабылдаған банк оның салдарына да өзі жауап беруі тиіс. Өйткені банктің негізгі міндеті - тек қаржы беру емес, қарыз алушының төлем қабілетін, жобаның өміршеңдігін және ықтимал тәуекелдерді дұрыс бағалау.
Алайда іс жүзінде жағдай бұдан әлдеқайда күрделі. Экономикалық дағдарыс кезінде банктердің балансындағы проблемалық активтердің көлемі күрт өссе, бұл тек қаржы ұйымының өзіне ғана емес, бүкіл экономикаға кері әсер етеді. Банктер жаңа несие беруді шектейді, кәсіпкерлер қаржыға қол жеткізе алмайды, инвестиция баяулайды, жұмыс орындары қысқарады.
Осындай кезеңде мемлекет банк жүйесін тұрақтандыру үшін араласуға мәжбүр болады. Проблемалық активтерді арнайы мемлекеттік институттарға беру немесе оларды мемлекет есебінен сатып алу банктердің балансын тазартуға мүмкіндік береді. Бұл - дағдарыс жағдайында шарасыз қолданылатын төтенше құрал болуы ықтимал.
Бірақ уақытша дағдарыс шарасы тұрақты тәжірибеге айналмауы тиіс.
Егер банк өзінің проблемалық кредиттерін мемлекетке өткізе алатынына сенімді болса, оның тәуекелге деген көзқарасы түбегейлі өзгереді. Бұл экономистер «моральдық тәуекел» (moral hazard) деп атайтын қауіпті құбылысқа әкеледі. Яғни, тапқан пайда жеке секторда қалады да, ал сәтсіз шешімдердің шығыны мемлекетке, демек, қарапайым салық төлеушілерге жүктеледі.
Мұндай жағдайда нарықтағы ең басты қағидалардың бірі - жауапкершілік пен тәуекелдің табиғи арақатынасы бұзылады.
Банк пайда тапқанда оның акционерлері дивиденд алады, менеджменті қомақты сыйақыға кенеледі. Ал банк дұрыс басқарылмағандықтан проблемалық активтер көбейгенде, пайда болған шығынды мемлекет көтеретін болса, бұл әділ нарықтық модельге қаншалықты сәйкес келеді деген заңды сұрақ туындайды.
Әрине, барлық проблемалық кредит үшін банкті кінәлау дұрыс емес. Қарыз алушының бизнесі нарықтың құлдырауы, инфляция, валюта бағамының құбылуы, пайыздық мөлшерлеменің өсуі немесе табиғи апаттар салдарынан қиындыққа ұшырауы мүмкін. Мұндай жағдайлар банкке де, клиентке де тәуелсіз себептерден туындайды.
Бірақ дәл осындай тәуекелдерді алдын ала есептеп, сақтандыру - банктің тікелей кәсіби міндеті.
Банк тек экономикалық өрлеу кезеңінде ғана емес, тоқырау кезеңінде де жұмыс істей алатындай орнықты несие саясатын қалыптастыруы керек. Қарыз алушының бүгінгі табысына қарап қана шешім қабылдау жеткіліксіз. Оның табысы төмендегенде не болатыны, кепіл құны құлдыраса қандай жағдай қалыптасатыны және нарықтағы өзгерістер несие төлеміне қалай әсер ететіні алдын ала дәл есептелуі қажет.
Сондықтан проблемалық кредиттердің көлемі - тек бухгалтерлік көрсеткіш емес. Ол - банк менеджментінің, тәуекелдерді басқару жүйесінің және қаржы нарығын реттеудің сапасын айқындайтын маңызды индикатор.
Мемлекеттік институттардың проблемалық активтермен жұмыс істеуі де дәл осы тұрғыдан қарастырылуы тиіс.
Мұндай құрылымдар дағдарыс кезінде банк жүйесін тұрақтандыруға көмектесе алады. Бірақ олардың мақсаты банктердің сапасыз активтерін шексіз қабылдай беретін мемлекеттік «қоймаға» немесе «қоқыс жәшігіне» айналу болмауы тиіс.
Ең басты мәселе - мемлекет сатып алатын активтердің нақты әрі әділ бағасы.
Проблемалық активтің нарықтық құны төмен болса, мемлекет оны қандай бағамен сатып алады? Бағаны кім анықтайды? Тәуелсіз бағалау жүргізіле ме? Кейін ол актив қаншаға сатылады? Мемлекет салған қаражаттың қанша бөлігі қайтарылады?
Бұл сұрақтардың барлығы қоғам үшін толықтай ашық әрі айқын болуы тиіс.
Өйткені мемлекеттік қаражат - біреудің жеке ақшасы емес. Ол - бюджетке түсетін салықтардан, мемлекеттік кірістерден және ұлттық байлықтан қалыптасатын халық қазынасы. Сондықтан мемлекет белгілі бір банкті немесе оның активтерін қолдаған кезде, бұл операцияның экономикалық тиімділігі мен қажеттілігі толық дәлелденуі қажет.
Мәселен, проблемалық активтерді мемлекет сатып алғаннан кейін олардың құны қалпына келіп, кейін қымбатқа сатылса, бұл операцияның белгілі бір экономикалық логикасы бар. Ал мемлекет активті жоғары бағамен сатып алып, кейін оны әлдеқайда арзанға сатса, пайда болған шығынның түпкілікті иесі кім болғанын ашық анықтау қажет.
Бұл жерде жауап біреу-ақ: шығын мемлекет балансында қалса, оны ақыр соңында бұқара халық, салық төлеушілер көтереді.
Сондықтан банк секторын қолдау саясатының негізгі қағидасы «жеке банкті қалай да құтқару» емес, «бүкіл қаржы жүйесін қалай тұрақты әрі сау етуге болады?» деген сұраққа негізделгені абзал.
Жеке банкті құтқару мен тұтас банк жүйесін құтқарудың арасында үлкен айырмашылық бар.
Егер нақты бір қаржы ұйымының проблемасы бүкіл жүйеге қауіп төндірсе, мемлекеттің араласуы орынды. Бірақ мұндай көмек акционерлер мен менеджментті жауапкершіліктен ешқашан босатпауы тиіс.
Мемлекет қаржы ұйымына қолдау көрсеткен жағдайда, оған қатаң талаптар қойылуы қажет. Акционерлер қосымша капитал құюға міндеттелуі, басқару жүйесі қайта қаралуы, менеджменттің жауапкершілігі қатаң бағалануы тиіс. Дивиденд төлеуге уақытша шектеу енгізіліп, мемлекеттік қаражаттың әр тиынының жұмсалуы толық ашық болуы шарт.
Осы тәсіл ғана мемлекеттік көмекті нарықтық тәртіппен шын мәнінде үйлестіре алады.
Қазақстан үшін тағы бір маңызды бағыт - проблемалық активтердің дербес жеке нарығын дамыту.
Банктер проблемалық кредиттерін тек мемлекеттік құрылымдарға ғана емес, жеке инвесторларға, арнайы қорларға және кәсіби активтерді басқарушы компанияларға да сата алатын ашық жағдай қалыптасуы тиіс.
Ол үшін активтерді бағалау жүйесі ашық болуы, сот рәсімдері тиімді жұмыс істеуі, кредиторлардың құқықтары сенімді қорғалуы және инвесторлар үшін түсінікті ережелер бекітілуі қажет.
Нарықта мұндай өркениетті механизмдер қалыптасқанда, мемлекет проблемалық активтердің жалғыз сатып алушысы болудан біртіндеп бас тарта алады.
Бұдан банктердің өздері де ұтады. Өйткені олар тәуекелді дұрыс бағалауға мәжбүр болады. Ал тәуекелді дұрыс бағаламаудың салдары мемлекетке емес, ең алдымен банкке және оның иелеріне тиетінін ұғынады.
Банк жүйесінің тұрақтылығы тек мемлекеттің қолдауына тәуелді болмауы тиіс.
Тұрақты банк - проблемалық кредиті аз банк қана емес. Тұрақты банк - тәуекелді алдын ала көре алатын, клиентін дұрыс бағалайтын, акционерінің капиталы жеткілікті және өз шешімдерінің салдарына толық жауап беретін банк.
Сондықтан Қазақстан үшін басты мәселе - проблемалық активтерді мемлекет тағы қанша жыл басқаратынында емес. Негізгі мәселе - банктердің проблемалық активтерді мемлекетке өткізу қажеттілігін табиғи түрде қалай азайтуға болады деген сұрақта.
Егер мемлекет дағдарыс кезінде қаржы жүйесін қорғап, ал қалыпты кезеңде банктердің өз жауапкершілігін күшейтсе, одан бюджет те, бизнес те, қарапайым азамат та ұтады.
Өйткені банк секторындағы ең басты капитал - тек ақша емес, сенім. Ал сенім тек шынайы жауапкершілік бар жерде қалыптасады.