Қазақстанда 1 қазаннан бастап онлайн тұтынушылық несие рәсімдеу тәртібі өзгереді.
Енді банктер кепілсіз қарыз берер алдында клиентке арнайы сауалнама жүргізіп, несиені өз еркімен алып отырғанын қосымша тексеруге міндетті. Азаматтан қарызды кім ұсынғаны, ақшаны не үшін алатыны, оған біреу қысым көрсетіп жатпағаны және күмәнді қоңыраулардың болған-болмағаны сұралады. Алаяқтық белгісі байқалса, банк операцияны тоқтатып, қосымша тексеру жүргізе алады, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.
Бұл талапты тұтынушыны қорғауға бағытталған дұрыс қадам деуге болады. Бірақ жаңа ереженің өзі банк нарығындағы бұрыннан келе жатқан бір мәселені ашып көрсетеді: онлайн несие беру тетігі өте тез дамыды, ал клиентті сол жүйенің тәуекелінен қорғайтын қосымша тосқауылдар кейін енгізіліп жатыр.
Соңғы жылдары банктер несие алуды барынша жеңілдетті. Бөлімшеге барудың, менеджермен ұзақ сөйлесудің, қағаз құжат жинаудың қажеті азайды. Смартфондағы бірнеше әрекеттен кейін өтінім беруге болады, ал автоматтандырылған жүйе клиенттің кредиттік тарихы мен төлем қабілетін қысқа уақытта бағалайды. Бұл банкке операциялық шығынды азайтып, несие өнімін жылдам сатуға мүмкіндік берді.
Бірақ жылдамдықтың екінші жағы бар. Егер адал клиент қарызды бірнеше минутта рәсімдей алса, алаяқ та адамды дәл сол жылдам жүйе арқылы несие алуға итермелей алады. Телефон арқылы қорқыту, өзін банк немесе мемлекеттік орган қызметкері ретінде таныстыру, «ақшаңызды қауіпсіз шотқа аударыңыз» деп сендіру сияқты схемаларда жәбірленуші кейде қарызды өз қолымен рәсімдейді. Техникалық жағынан операцияны клиенттің өзі жасағанымен, шешім оның еркін таңдауынан туындамауы мүмкін.
Сондықтан 1 қазаннан бастап қойылатын қарапайым сұрақтардың өзі маңызды. «Несиені кім ұсынды?», «Банкке өзіңіз жүгіндіңіз бе?», «Сізге біреу қысым көрсетіп жатыр ма?» деген сауалдар адамның әрекетінің артында бөгде адамның тұрғанын анықтауға көмектесуі мүмкін. Бірақ осы жерде заңды сұрақ туындайды: онлайн несиені бірнеше минутта беретін технология құрылған кезде осындай қауіпсіздік сүзгісі неге бірден енгізілмеді?
2026 жылдың екінші тоқсанында кепілсіз тұтынушылық несие алуға 15,9 миллион өтінім берілген. Бұл 15,9 миллион бөлек адам деген сөз емес: бір клиент бірнеше рет немесе бірнеше банкке өтінім беруі мүмкін. Соған қарамастан, үш айдағы өтінім саны онлайн несие нарығының ауқымын көрсетеді. Бір өтінім бойынша сұралған орташа сома 1 миллион теңгеден асқан.
Мұндай көлемде банктің міндеті тек клиенттің скорингтен өткенін тексерумен шектелмеуі керек. Қарыз алушы несиенің құнын түсіне ме, оны өзі сұрап отыр ма, бөгде адамның ықпалы жоқ па – мұның бәрі қаржы ұйымы үшін маңызды болуы тиіс. Өйткені несие банк үшін кезекті қаржы өнімі болғанымен, азамат үшін бірнеше айға немесе бірнеше жылға созылатын міндеттеме.
Жаңа талап бойынша банктер онлайн несиеге қатысты бірқатар материалды кемінде бес жыл сақтауға тиіс. Операция уақыты, ақпараттық жүйелердегі деректер, хабарламалар және клиентпен байланыс туралы мәліметтер кейін даулы немесе күмәнді жағдайды тексеруге қажет болуы мүмкін. Бұл да банк пен клиент арасындағы дауда «операцияны клиент өзі жасады» деген жалғыз уәжбен шектелмеуге мүмкіндік береді.
1 қазаннан бастап қайта қаржыландыру тәртібіне де өзгеріс енгізіледі. Басқа банктегі немесе микроқаржы ұйымындағы қарызды жабу үшін берілген ақша клиенттің қолына емес, тікелей бұрынғы кредиторға жіберіледі. Бұл қаражаттың басқа мақсатқа жұмсалып кету қаупін төмендетеді және қайта қаржыландырудың шын мәнінде бұрынғы қарызды жабуға бағытталуын қамтамасыз етеді.
Бұл шаралардың барлығы қажет. Алайда олар банк жүйесіне тағы бір талап қояды: қаржы өнімін сатудың жылдамдығы мен клиент қауіпсіздігінің жылдамдығы бірдей болуы керек. Банктер цифрлық несие беруді жетілдіруге қанша ресурс жұмсаса, клиентті алаяқтықтан, асығыс шешімнен және шамадан тыс қарыздан қорғауға да сонша мән беруі қажет.
Қазір Қазақстандағы халық несиесінің көлемі ондаған триллион теңгемен өлшенеді, ал оның басым бөлігінің бірі – тұтынушылық қарыз. Сондықтан онлайн несиелеудегі осалдық енді жеке адамның ғана мәселесі емес. Қарыз алушылар саны мен өтінім көлемі артқан сайын банк жүйесінің жауапкершілігі де күшеюге тиіс.
Банк коммерциялық ұйым және несие беру арқылы табыс табады. Бұл қалыпты бизнес моделі. Бірақ қаржы ұйымы клиентке қарызды оңай әрі тез ұсынса, сол өнімнің қауіпсіз рәсімделуіне де жауап беруі керек. «Клиент өзі батырманы басты» деген тәсіл цифрлық нарықтың қазіргі ауқымында жеткіліксіз.
1 қазаннан енгізілетін қосымша тексеру осы олқылықтың бір бөлігін жабуы мүмкін. Бірақ бұл өзгерістің өзі маңызды қорытындыға әкеледі: Қазақстанда онлайн несие алу бұрыннан оңай еді, ал енді ғана сол несиені адамның шынымен өз еркімен алып отырғанын қосымша анықтау міндеттеліп отыр. Банктер үшін несие сатудың ыңғайлылығы бірінші орында болса, клиент қауіпсіздігі одан кейін жүрмеуі керек.