Қазақстан толық келісімшарттық армияға өте ала ма?

Қазақстанда әскерді жаңарту туралы әңгіме бұрыннан айтылып келеді. Бірақ 2026 жылғы қыркүйектегі Каспий маңындағы қайғылы оқиғадан кейін бұл тақырып тек қорғаныс саласының ішкі реформасы емес, адам өмірі, қауіпсіздік және мемлекеттік басқару сапасы туралы үлкен сұраққа айналды. Маңғыстаудағы оқу-жаттығу кезінде қаза тапқан әскери қызметшілер саны 14 адамға жеткені хабарланды. Осыдан кейін Қорғаныс министрі ауысып, жоғары лауазымды әскери қызметкерлерге қатысты тергеу басталды. Президент Қорғаныс министрлігі мен Қауіпсіздік Кеңесі Аппаратына он күн ішінде әскерді реформалау жоспарын әзірлеуді тапсырды, деп жазады Sn.kz ақпарат порталы.

Бұл оқиға қоғамдағы бұрыннан бар сұрақты қайта күшейтті. Қазақстан әскерге шақыру жүйесінен бас тартып, толық кәсіби армияға көше ала ма. Бір қарағанда, жауап қарапайым сияқты көрінеді. Егер әскерде адам өлімі, әлімжеттік, дайындықтағы көзбояушылық, қауіпсіздік талаптарын сақтамау болса, онда кәсіби сарбаздарға көшу керек деген пікір айтылады. Бірақ мәселе бұдан күрделірек. Толық келісімшарттық армия әскердің сапасын көтеруі мүмкін, алайда ол өздігінен қауіпсіздік мәдениетін, командир жауапкершілігін және әскери тәртіпті автоматты түрде түзетпейді.

Қазір Қазақстан армиясы таза шақыру армиясы емес. Қолданыстағы заң бойынша әскери қызметтің бірнеше түрі бар. Оның ішінде мерзімді әскери қызмет те, келісімшарт бойынша әскери қызмет те қарастырылған. Келісімшартпен қатардағы, сержанттық және офицерлік құрам қызмет ете алады. Техникалық және кәсіптік немесе жоғары білімі бар мерзімді қызметші алты ай қызмет өткергеннен кейін белгілі тәртіппен келісімшартқа ауыса алады. Демек кәсібилендіруді бастау үшін армияны нөлден құрудың қажеті жоқ. Заңдық негіз бар, мәселе оның ауқымын қалай кеңейтуде.

Мерзімді әскери қызметтің ұзақтығы 12 ай. Бұл бір жыл ішінде жас сарбазды әскери ортаға бейімдеу, бастапқы дайындықтан өткізу, тәртіпке үйрету және белгілі бір әскери мамандықтың негізін меңгерту деген сөз. Бірақ қазіргі соғыс тәжірибесі күрделеніп кетті. Дрон операторы, радиоэлектрондық күрес маманы, байланысшы, барлаушы, күрделі техника жүргізушісі немесе киберқауіпсіздік маманын бірнеше айда толыққанды кәсіби деңгейге жеткізу қиын. Мұндай салаларда ұзақ қызмет ететін, тәжірибе жинайтын, бірнеше жыл бойы машығын жетілдіретін әскери қызметші қажет.

Сандар мәселенің көлемін көрсетеді. 2026 жылғы көктемгі шақыру кезінде Қазақстан бойынша 18-27 жас аралығындағы 21 мыңнан астам азаматты әскерге жіберу жоспарланды. Оның 11 мыңнан астамы Қарулы Күштерге, 7 мыңнан астамы Ұлттық ұланға, 2 мыңға жуығы Шекара қызметіне, 400-ге жуық адам Төтенше жағдайлар министрлігіне және 300 адам Мемлекеттік күзет қызметіне бөлінді. Күзгі шақыруда тағы 23 мыңға жуық азамат мерзімді қызметке шақырылатыны хабарланды. Яғни бір жылдың ішінде ондаған мың адам әскери жүйеге кіреді.

Егер осы көлемді толық кәсіби кадрмен алмастырамыз десек, мемлекетке ондаған мың тұрақты жұмыс орны керек болады. Әр сарбазға ай сайын жалақы, әлеуметтік пакет, тұрғын үй төлемі, медициналық қамтамасыз ету, кәсіби даярлық, мансаптық өсу және қызметтен кейінгі бейімделу жүйесі қажет. Бұл тек әскери шешім емес, үлкен бюджеттік және әлеуметтік міндет. Келісімшарттық сарбаз мерзімді қызметшіге қарағанда қымбатырақ түсетіні анық. Бірақ ол бірнеше жыл қызмет етсе, оның білігі де, бөлімнің тұрақтылығы да өседі. Сондықтан мәселе «арзан ба, қымбат па» дегенде емес, қандай әскери мамандықты кәсіби ету тиімді дегенде.

Толық келісімшарттық армияның басты артықшылығы – кадр сапасы. Әскерге өз еркімен келген адам мамандық ретінде қызмет етеді, ұзақ мерзімді дайындықтан өтеді, техника мен қаруды жақсы меңгереді, бөлім ішіндегі сабақтастықты сақтайды. Сержанттық корпус күшейсе, бөлімдегі күнделікті тәртіп те кәсібиленеді. Әсіресе қазіргі соғыс жағдайында техникалық сауатты, тез үйренетін, бірнеше жүйені қатар меңгеретін әскери қызметшілердің құны жоғары. Сондықтан Қазақстан үшін ең шынайы жол – бүкіл армияны бірден келісімшартқа көшіру емес, ең күрделі және жауапты бағыттарда кәсіби компоненттің үлесін арттыру.

Бірақ толық кәсіби армияның әлсіз жағы да бар. Қазақстан жер көлемі үлкен, шекарасы ұзын мемлекет. Мұндай елге тек шағын кәсіби күш қана емес, қажет кезде жұмылдыратын резерв те керек. Мерзімді қызметтің бір міндеті – осындай бастапқы әскери даярлығы бар азаматтар қорын қалыптастыру. Егер шақыруды толық тоқтатсақ, оның орнына резервті даярлаудың жаңа моделі қажет болады. АҚШ бейбіт кезеңде әскерге шақыру жүргізбесе де, 18-25 жастағы ер азаматтарды Selective Service жүйесінде тіркеу тәртібін сақтайды. Финляндия сияқты елдер жалпыға ортақ әскери міндетті ұлттық қорғаныстың маңызды тірегі ретінде ұстап отыр. Бұл кәсіби армия мен резерв бір-біріне қарсы ұғым емес екенін көрсетеді.

Қазақстан үшін ең ықтимал сценарий – аралас модельді күшейту. Мерзімді қызмет толық жойылмайды, бірақ оның сапасы мен қауіпсіздігі қайта қаралады. Келісімшарттық қызметтің үлесі дрон, байланыс, барлау, әуе қорғанысы, радиоэлектрондық күрес, теңіз және арнайы операциялар сияқты күрделі бағыттарда артады. Мерзімді қызметтен қабілетті жастар іріктеліп, алты айдан кейін немесе қызмет соңында келісімшартқа тартылуы мүмкін. Бұл тәсіл мемлекетке жас сарбаздың тәртібін, қабілетін, психологиялық тұрақтылығын және техникаға бейімін іс жүзінде көруге мүмкіндік береді.

Алайда кәсіби армия әлімжеттікті өзінен өзі жояды деген сенім қауіпті. Егер командир жауапкершілігі әлсіз болса, қауіпсіздік талаптары қағаз жүзінде ғана қалса, бөлімде көзбояушылық болса, келісімшарттық ортада да қысым, заңсыз бұйрық немесе немқұрайдылық болуы мүмкін. Сондықтан әскер реформасының өзегі шақыруды жою емес, басқару мәдениетін өзгерту болуы тиіс. Президент те Маңғыстаудағы оқиғадан кейін офицерлердің, соның ішінде генералдардың салғырттығы мен кәсіби біліксіздігін қатты сынады. Бұл сын реформаның басты бағытын көрсетеді.

Жаңа Қорғаныс министрі Айдос Мырзахметов алғашқы жұмыс кеңесінде жауынгерлік әзірлікті арттыру, басқару жүйесін жетілдіру, әскери даярлық сапасын көтеру, қару-жарақ пен техниканы дамыту, әскери қызметшілердің қауіпсіздігін күшейту және жарғылық емес қатынастарға тосқауыл қою туралы айтты. Бұл бағыттардың ішінде толық келісімшарттық армияға көшу туралы бірден шешім жоқ. Керісінше, негізгі екпін нақты дайындыққа, ашық шешімге, қауіпсіздікке және тәртіпке түсіп отыр. Бұл қазіргі кезеңде ең маңызды нәрсе болуы мүмкін.

Реформаның тағы бір маңызды бөлігі – цифрландыру мен технология. Президент армияда цифрлық трансформация жүргізуді және мүмкіндігінше адамды технологиямен алмастыруды тапсырды. Бұл сөздің мәні үлкен. Егер белгілі бір қауіпті тапсырманы дрон, сенсор, бақылау жүйесі немесе автоматтандырылған басқару арқылы орындауға болса, онда сарбаздың өмірін қатерге тігудің қажеті азаяды. Қазіргі армия үшін адам саны ғана емес, ақпарат жылдамдығы, байланыс тұрақтылығы, барлау дәлдігі және командирдің нақты жағдайды көру қабілеті шешуші.

Бюджет пен сатып алу мәселесі де реформаның өзегіне айналуы тиіс. Қару-жарақ пен техника уақытында келмесе, құтқару жабдығы жетіспесе, байланыс істемесе, оқу-жаттығу қағаз жүзінде ғана жақсы көрінеді. Маңғыстаудағы оқиғадан кейін Президент оқу-жаттығуға қатысқандар арнайы құтқару кеудешелерімен толық қамтамасыз етілмегенін айтты. Бұл деталь әскер реформасының өте қарапайым, бірақ өмірлік маңызды өлшемін көрсетеді. Сарбаздың қауіпсіздігі үлкен доктринадан емес, кейде дәл уақытында берілген қарапайым жабдықтан басталады.

Сондықтан Қазақстан толық келісімшарттық армияға өте ала ма деген сұраққа жауап мынадай. Заңдық жағынан бұл мүмкін емес нәрсе емес. Қазірдің өзінде келісімшарттық қызмет бар, мерзімді қызметтен келісімшартқа өтудің жолы қарастырылған. Бірақ елдің қазіргі кадрлық, бюджеттік және мобилизациялық жағдайын ескерсек, бірден толық кәсіби армияға көшу ықтималдығы төмен. Ең дұрыс әрі шынайы жол – аралас жүйені сақтай отырып, кәсіби компонентті мақсатты түрде күшейту, мерзімді қызметтің қауіпсіздігін арттыру және резерв даярлаудың жаңа сапасын қалыптастыру.

Қоғам алдағы реформадан «шақыру ертең тоқтайды» деген сенсация күтпегені дұрыс. Нақты өлшем басқа жерде. Оқу-жаттығуда адам өлімі азая ма. Әлімжеттік үшін командирдің жеке жауапкершілігі күшейе ме. Сарбаз өз бөлімінде өзін қауіпсіз сезіне ме. Қажетті жабдық уақытында беріле ме. Әскер қағаздағы есеппен емес, нақты дайындықпен өмір сүре ме. Дрон, байланыс және электрондық күрес сияқты жаңа бағыттар жүйелі дамиды ма. Егер осы сұрақтарға нақты жауап берілсе, бұл толық келісімшарттық армиядан да маңызды реформа болуы мүмкін. Қазақстанға ең алдымен атауы өзгерген емес, сарбаз өмірін қорғайтын және соғысқа шынайы дайын жаңа үлгідегі армия керек.