Қазан айындағы өзгерістердің ең маңызды бөлігі қаржы қызметтері мен азаматтардың күнделікті төлемдеріне қатысты.
Қазан айынан бастап Қазақстанда несие рәсімдеу, жұмыссыз ретінде тіркелу, валюталық депозиттер, қаржы ұйымдарының жұмысы, мүлік салығы, дербес деректер, сауда, медицина және көлік саласына қатысты бірқатар жаңа талап күшіне енеді. Кей өзгеріс 1 қазаннан басталса, енді бірі ай ішінде кезең-кезеңімен енгізіледі, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.
Онлайн несие рәсімдеу кезінде қосымша тексеру енгізіледі
1 қазаннан бастап банктер интернет арқылы кепілсіз тұтынушылық несие рәсімдейтін жеке тұлғаларға арнайы сауалнама жүргізеді. Оның мақсаты — азаматтың алаяқтардың ықпалымен немесе үшінші тұлғаның қысымымен қарыз алып жатқанын ертерек анықтау.
Егер жауаптардан күмәнді белгі байқалса, банк қосымша тексеру жүргізеді. Қаржы ұйымы клиентпен қайта байланысып, оның ниетін нақтылауы, биометриялық сәйкестендіруді және телефон нөмірінің қарыз алушыға тиесілі екенін тексеруді қолдануы мүмкін. Тәуекел расталса, несие беруден бас тартуға немесе операцияны тоқтатуға негіз пайда болады.
Ұқсас талаптар микроқаржы ұйымдарына да енгізіледі. Яғни онлайн микрокредит рәсімдеген кезде де клиенттің шешімді өз еркімен қабылдап отырғанына қосымша назар аударылады.
Қайта қаржыландыру кезінде ақша қарыз алушының қолына берілмейді
Сыртқы қайта қаржыландыру тәртібі де нақтыланады. Егер азамат бір банктегі немесе микроқаржы ұйымындағы қарызын басқа банктің несиесі арқылы жапса, жаңа кредитор қарыз алушының келісімімен қаражатты тікелей бұрынғы банкке немесе микроқаржы ұйымына аударады.
Бұл талап қайта қаржыландыруға алынған ақшаның басқа мақсатқа жұмсалуын азайтуға бағытталған. Бұрынғы қарыз өтелгеннен кейін оның жабылғаны тиісті тәртіппен рәсімделуі тиіс.
Қаржы ұйымдары клиентке өнімді бұрынғыдан анық түсіндіруге міндеттеледі
Қазаннан бастап банктерге, сақтандыру және микроқаржы ұйымдарына, брокерлерге және қаржы нарығының басқа қатысушыларына қаржы өнімдерін басқару бойынша бірыңғай талаптар енгізіледі. Ұйымдар өнімді әзірлеген кезден бастап оның кімге арналғанын, тәуекелін, құнын және клиенттің қажетіне сәйкестігін бағалауы керек.
Жарнамада өнімнің негізгі шарты, құны мен тәуекелі толық әрі түсінікті берілуі тиіс. Маңызды талаптарды жасыруға, клиентке қосымша қызметті күштеп таңуға немесе келісім жолағын алдын ала белгілеп қою арқылы келісім алуға тыйым салынады.
Төлем ұйымдары екі санатқа бөлінеді
Қазаннан бастап Қазақстандағы төлем ұйымдарына қойылатын талаптар да өзгереді. Бірінші санатқа капиталы, өтімділігі, тәуекелдерді басқару және ақпараттық қауіпсіздік жүйесі күшейтілген талаптарға сай келетін ұйымдар кіре алады. Қалғандары екінші санатта жұмысын жалғастырады.
Бірінші санаттағы төлем ұйымдары заңды тұлғалардың шоттарын ашу және жүргізу, төлемдер мен ақша аударымдарына байланысты жекелеген банктік операцияларды орындай алады. Бірақ оларға халық пен бизнес депозиттерін тартуға және несие беруге рұқсат етілмейді.
Жеке тұлғаларға арналған лизингтің тиімді мөлшерлемесіне шек қойылады
Жеке тұлғалармен жасалатын лизинг шарттары бойынша жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесінің шекті деңгейі белгіленеді. Лизинг нысанының құны 20 млн теңгеге дейін болса, шекті мөлшерлеме жылдық 36%-дан, 20 млн теңгеден асса 46%-дан жоғары болмауы тиіс. Егер лизинг беруші банк болса, шекті мөлшерлеме 35% деңгейінде белгіленеді.
Сонымен бірге лизинг шарты бойынша өзге төлемдердің мөлшеріне де талап қойылады. Бұл өзгеріс лизинг алатын азамат үшін шарттың жалпы құнын алдын ала түсінуді жеңілдетуге тиіс.
Жұмыссыз мәртебесін алу үшін жұмыс іздеу мерзімі ұзартылады
1 қазаннан бастап жұмыспен қамту қызметін жетілдіруге арналған пилоттық кезең басталады. Жұмыссыз ретінде тіркелуге өтініш берген адамға лайықты жұмыс іздеу мерзімі бұрынғы екі күннің орнына 13 күнге дейін ұзартылады.
Осы уақыт ішінде Мансап орталығы азаматтың білімі, еңбек өтілі, кәсіби дағдысы мен бұрынғы жұмыс тәжірибесіне сәйкес бос орындарды ұсынуы тиіс. Мақсат — адамға тек жұмыссыз мәртебесін берумен шектелмей, оны нақты жұмысқа орналастыру мүмкіндігін көбейту.
Жұмыссыздық төлемі 1 қазаннан қысқармайды
Бұл мәселе бойынша ақпарат құралдарында қарама-қайшы дерек тарады. Кейбір жарияланымда 1 қазаннан бастап жұмысынан айырылғандарға әлеуметтік төлем ең көбі үш ай ғана төленетіні айтылды.
Алайда Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің орталық аппараты кейінірек нақтылағандай, 1 қазан — жұмыспен қамту қызметіндегі пилоттық кезеңнің басталатын күні. Жұмысынан айырылуына байланысты әлеуметтік төлем мерзімін өзгертуге қатысты заңнамалық норма 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енеді. Сондықтан 1 қазаннан төлем мерзімі автоматты түрде қысқарады деу дұрыс емес.
Валюталық жинақ салымдарының шекті мөлшерлемесі өседі
1 қазаннан бастап мерзімі 12 айдан асатын валюталық жинақ салымдары бойынша шекті сыйақы мөлшерлемесі жылдық 1%-дан 2,5%-ға дейін көтеріледі. Өзгеріс осы күннен кейін жаңадан ашылатын немесе мерзімі ұзартылатын салымдарға қолданылады.
Бұл барлық банктер 2,5% төлеуге міндетті деген сөз емес. 2,5% — ең жоғарғы шек, ал нақты мөлшерлемені әр банк өз депозиттік саясатына қарай белгілейді. Қысқа мерзімді валюталық салымдарға қатысты қолданыстағы шектер өзгеріссіз қалуы мүмкін.
Мүлік салығын төлеудің соңғы күні — 1 қазан
Жеке тұлғалар 2025 жылға есептелген мүлік салығын 1 қазаннан кешіктірмей төлеуі керек. Бұл пәтер, тұрғын үй, саяжай, гараж, тұрақ орны және басқа да салық салынатын жылжымайтын мүлік иелеріне қатысты.
Салық сомасын e-Salyq Azamat, eGov және екінші деңгейлі банктердің мобильді қосымшалары арқылы тексеруге болады. 2 қазаннан бастап өтелмеген берешек бойынша өсімпұл есептелуі мүмкін және салық органдары берешекті өндіріп алу рәсімдерін бастайды.
Алматыда су мен кәріз тарифі өзгереді
1 қазаннан бастап Алматыда халық үшін суық судың тарифі ҚҚС-ты қоса есептегенде текше метріне 178,06 теңге, ал су бұру қызметі 119,46 теңге болады. Осылайша, бір текше метр су мен кәріз қызметінің жиынтық құны шамамен 297,52 теңгеге жетеді.
Заңды тұлғалар үшін су тарифі 362,18 теңге, су бұру 264,75 теңге; мемлекеттік ұйымдар үшін тиісінше 649,60 және 189,14 теңге болып белгіленген. Бұл өзгеріс бүкіл елге емес, тек Алматы қаласына қатысты.
Кредиттік рейтингтік қызмет туралы заң күшіне енеді
1 қазаннан бастап «Кредиттік рейтингтік қызмет туралы» заң қолданысқа енгізіледі. Құжат рейтинг агенттіктерінің тәуелсіздігіне, ашықтығына және олардың қызметін реттеуге бірыңғай талап белгілейді.
Қазақстандық рейтинг агенттігін құру көзделген, оның құрылтайшыларының бірі Ұлттық банк болады. Жаңа институттың мақсаты — отандық компаниялар үшін рейтингтік қызметтердің қолжетімділігін арттыру және нарықтағы бағалаудың ашықтығын күшейту.
Маңызды өзгерістер 1 қазанмен шектелмейді
Қазан айының алғашқы күндерінен бастап басқа салаларда да жаңа талаптар кезең-кезеңімен күшіне енеді. Сондықтан азаматтарға тікелей әсер етуі мүмкін бірнеше өзгеріске назар аударған жөн.
2 қазаннан бастап дербес деректерді қорғау талаптары жаңарады
Дербес деректерді жинау және өңдеу қағидаларына өзгеріс енгізіледі. Құжатта деректерді жою, иесіздендіру және бүркемелеу ұғымдары нақтыланады. Трансшекаралық дерек беру кезінде, заңда көзделген ерекше жағдайларды қоспағанда, азаматтың келісімі талап етіледі.
Егер адамның дерегі заң талаптарын бұза отырып жиналса немесе өңделсе, азамат оператордан оны бұғаттауды, иесіздендіруді немесе жоюды талап ете алады. Деректерді сақтау инфрақұрылымына да Қазақстан аумағында орналастыру жөніндегі талаптар қолданылады.
3 қазаннан бастап мектепалды сыныпқа қабылдау тәртібі нақтыланады
Мектепалды сыныптарға құжат қабылдау 1-31 тамыз аралығында жүргізіледі. Өтінішті цифрлық үкімет порталы арқылы немесе білім беру ұйымының өзіне беруге болады. Құжат толық болған жағдайда қабылдау туралы хабарлама бір жұмыс күні ішінде беріледі.
Сонымен бірге балабақша кезегіне қоюға қатысты мемлекеттік қызмет көрсету тәртібі жаңарады. Мобильді қызметтерді пайдалану үшін телефон нөмірі Мобильді азаматтар базасында тіркелуі қажет.
10 қазаннан бастап БАД-тарға міндетті таңбалау енгізіледі
Биологиялық белсенді қоспаларды өндірушілер мен импорттаушылар тауарларды таңбалау және қадағалау жүйесіне тіркеліп, қаптамаға бірегей DataMatrix кодын түсіруге міндетті болады.
Көтерме сатушылар өнім қозғалысы туралы мәліметті жүйеге енгізеді, ал бөлшек сауда кезінде код кассада сканерленеді. Міндетті таңбалау басталғанға дейін өндірілген БАД-тарды жарамдылық мерзімі аяқталғанша сатуға рұқсат беріледі.
19 қазаннан бастап сауда орындарында қазақстандық тауарларға жаңа талап қойылады
Ішкі сауда қағидалары жаңарады. Ірі сауда нысандарында қазақстандық өнімдер арнайы «Қазақстанда жасалған» белгісімен айқын көрсетілуі тиіс. Ережеде отандық тауарларды сатып алушыға көрінетін және қолжетімді орындарға орналастыру, сауда және сөре кеңістігінде белгіленген үлесті қамтамасыз ету талаптары көзделген.
Әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларына сауда үстемесінің шекті мөлшері 15% деңгейінде сақталады. Кейбір логистикалық және импорттық шығындарды құжатпен растаған жағдайда ғана үстеме шығынға байланысты түзетілуі мүмкін.
19 қазаннан бастап техникалық байқау рәсімі цифрландырылады
Міндетті техникалық байқау қағидалары Цифрлық кодекске сәйкестендіріледі. Диагностикалық карта электронды түрде толтырылады және міндетті техбайқаудың бірыңғай цифрлық жүйесімен байланысады.
Егер жүйе көліктің техникалық байқаудан өту тәртібі бұзылғанын немесе жалған тексеріс белгілерін анықтаса, операторға тиісті цифрлық қызмет көрсетуге шектеу қойылуы мүмкін. Бұл жалған техбайқау рәсімдерін азайтуға бағытталған.
27 қазаннан бастап майлау материалдары таңбаланады
Жекелеген майлау майлары, майлау материалдары және арнайы автокөлік сұйықтықтарын таңбалау мен қадағалау қағидалары күшіне енеді. Өндірушілер мен импорттаушылар цифрлық жүйеге тіркеліп, өнім туралы мәліметті нақты уақыт режимінде енгізуге тиіс.
Сәйкестендіру коды тұтынушылық немесе топтық қаптамаға, не жапсырмаға орналастырылады. Бұл тауардың өндірушіден сатылымға дейінгі қозғалысын бақылауға мүмкіндік береді.
Қазан айындағы өзгерістердің ең маңызды бөлігі қаржы қызметтері мен азаматтардың күнделікті төлемдеріне қатысты. Онлайн несие рәсімдегенде тексеру күшейеді, қайта қаржыландыру ақшасы тікелей бұрынғы кредиторға жіберіледі, ұзақ мерзімді валюталық салымдардың шекті мөлшерлемесі өседі, ал мүлік салығын төлеу мерзімі аяқталады.
Сонымен қатар ай ішінде дербес деректерді қорғау, тауарларды таңбалау, сауда және техникалық байқау ережелері жаңарады. Әр өзгерістің күшіне ену күні әртүрлі болғандықтан, азаматтар мен бизнес нақты талапты қолданар алдында тиісті ереженің басталу мерзіміне назар аударғаны жөн.