Тікелей рейс визасыз режимге жол аша ма?

Көп адам мұны визасыз режимге жақындаудың белгісі ретінде қабылдады. Логика түсінікті. Елдер арасында ұшақ тікелей қатынаса бастаса, жолаушы көбейеді, бизнес байланыс нығаяды, туризм артады, демек виза да жеңілдейді деген ой туады. Бірақ АҚШ-тың көші-қон заңнамасы мен ресми статистикасына қарасақ, бұл екі мәселе бір-біріне тікелей байланбайды. Тікелей рейс – авиациялық қауіпсіздік пен әуе нарығының мәселесі. Визасыз режим – көші-қон, шекара, құжат қауіпсіздігі және ұлттық қауіпсіздік саясатының бөлек бағыты, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

2026 жылғы қыркүйектің соңындағы жағдай бойынша Қазақстан мен АҚШ арасында тұрақты тікелей рейс әлі іске қосылған жоқ. Бірақ оған дайындық жүріп жатыр. 21-25 қыркүйек аралығында АҚШ Федералдық авиация әкімшілігінің мамандары Қазақстанда халықаралық авиациялық қауіпсіздікті бағалау жұмысын жүргізді. Бұл бағалау жеке бір ұшақтың техникалық жағдайын тексеру емес. FAA Қазақстанның азаматтық авиацияны мемлекеттік қадағалау жүйесі халықаралық стандарттарға қаншалық сәйкес келетінін қарайды. Яғни елдегі авиациялық реттеу, ұшуға жарамдылық, персоналды лицензиялау, ұшу қауіпсіздігін бақылау сияқты жүйелі мәселелер бағаланады.

Бұл тікелей рейске апаратын маңызды кезең. Егер Қазақстан FAA тарапынан тиісті санатқа қол жеткізсе, қазақстандық әуе компаниялары АҚШ-қа тікелей ұшу рәсімдерін аяқтауға құқықтық және техникалық мүмкіндік алады. Бірақ осыдан кейін АҚШ визасы автоматты түрде жойылады деген қорытынды шықпайды. Ұшақтың ұшуына рұқсат беретін процедура мен АҚШ-тың Visa Waiver Program бағдарламасына елді енгізу талаптары мүлде бөлек. Біріншісін авиациялық қауіпсіздік органдары қарайды, екіншісін АҚШ-тың көші-қон және ұлттық қауіпсіздік жүйесі бағалайды.

АҚШ-қа визасыз қысқа мерзімді сапар жасауға мүмкіндік беретін бағдарлама Visa Waiver Program деп аталады. Бұл бағдарламаға кірген елдердің азаматтары туристік немесе іскерлік қысқа сапарға алдын ала консулдық виза алмай бара алады. Бірақ бұл «шекара ашық» деген сөз емес. Олар бәрібір электрондық сапар рұқсатын алады, қауіпсіздік тексерісінен өтеді және АҚШ шекарасында соңғы шешімді шекара қызметі қабылдайды. Демек визасыз режим консулдық визаны жеңілдетілген электрондық және шекаралық бақылау жүйесімен алмастырады, бірақ бақылауды жоймайды.

Қазақстан үшін ең үлкен кедергі – АҚШ туристік және іскерлік B санатындағы визалар бойынша бас тарту деңгейі. АҚШ Мемлекеттік департаментінің ресми талабына сәйкес, Visa Waiver Program-ға алғаш қосылатын ел үшін B визалары бойынша бас тарту көрсеткіші 3 пайыздан төмен болуы керек. Бұл жалғыз талап емес, бірақ ең көзге көрінетін сандық өлшемдердің бірі. Бұған электрондық паспорт, жоғалған және ұрланған паспорттар туралы деректі уақытылы беру, АҚШ-пен қауіпсіздік және құқық қорғау ақпаратын алмасу, шекара және құжат қауіпсіздігі бойынша жоғары стандарттар да қосылады.

Қазақстанның қазіргі көрсеткіші бұл межеден өте алыс. АҚШ Мемлекеттік департаментінің 2025 қаржы жылына арналған дерегінде Қазақстан азаматтары бойынша B визаларының түзетілген бас тарту деңгейі 51,75 пайыз болған. Яғни есептік тұрғыдан әр жүз өтініштің жартысынан көбі бас тарту санатына кірген. Visa Waiver Program үшін керек меже 3 пайыздан төмен. Екі санның арасындағы айырмашылық өте үлкен. 51,75 пайыздық көрсеткіш 3 пайыздық талаптан 17 еседен астам жоғары. Мұндай жағдайда тікелей рейс ашылған күннің өзінде, визасыз режим туралы жақын мерзімді үміт айту қиын.

Одан да маңыздысы – соңғы жылдардағы динамика. 2023 қаржы жылында Қазақстан бойынша B визаларының түзетілген бас тарту деңгейі 41,93 пайыз болды. 2024 жылы 46,29 пайызға көтерілді. 2025 жылы 51,75 пайызға жетті. Үш жыл қатарынан көрсеткіш төмендеген жоқ, керісінше өсті. Визасыз режимге жақындау үшін бұл сан жыл сайын төмендеп, 3 пайыздан төмен деңгейге түсуі керек еді. Қазір статистика қарама-қарсы бағытты көрсетіп отыр.

Бұл деректі дұрыс түсіну керек. 51,75 пайыз деген сан елшілікке кірген әр екінші қазақстандық міндетті түрде жеке себеппен кері қайтарылады деген қарапайым есеп емес. АҚШ Мемлекеттік департаменті adjusted refusal rate деп аталатын арнайы көрсеткіш қолданады. Онда виза берілген өтініштер, соңғы бас тартулар және кейіннен еңсерілген бас тартулар ескеріледі. Бұл жеке адамның ертең виза алу мүмкіндігін көрсететін жеке болжам емес, бүкіл ел азаматтары бойынша бір қаржы жылының консулдық статистикасы. Бірақ Visa Waiver Program тұрғысынан дәл осы елдік көрсеткіш өте маңызды.

Неліктен бас тарту деңгейі жоғары. АҚШ-тың B визасын қараған кезде консулдық офицер өтініш берушінің уақытша сапардан кейін еліне қайту ниетін бағалайды. Сапар мақсаты, тұрақты жұмыс, табыс, отбасылық байланыс, бұрынғы сапар тарихы, қаржылық мүмкіндік, құжаттың анықтығы сияқты факторлар қаралады. Ел бойынша бас тарту үлесінің жоғары болуы АҚШ тарапынан заңсыз көші-қон немесе сапар мерзімінен артық қалу тәуекелі әлі төмен деп бағаланбайтынын білдіреді. Бұл Қазақстанға қатысты саяси үкім емес, визалық статистиканың көрсеткіші.

Визасыз режимді кейде екі президент келіссе болды, ертең күшіне енеді деп елестетеді. Іс жүзінде олай емес. Visa Waiver Program дипломатиялық сыйлық емес. Ол АҚШ заңнамасына, ішкі қауіпсіздік талаптарына және ведомствоаралық бағалауға сүйенеді. Ел электрондық паспорт беруі керек, жоғалған және ұрланған құжаттар туралы ақпарат алмасуы керек, терроризмге қарсы және құқық қорғау саласында сенімді серіктестік орнатуы қажет. Бұл Сыртқы істер министрлігінің ғана жұмысы емес. Мұнда ішкі істер, шекара қызметі, цифрлық деректер, көші-қон бақылауы және құжат қауіпсіздігі қатар жүреді.

Тікелей рейс осы талаптарға жанама әсер етуі мүмкін. Мысалы, Қазақстан мен АҚШ арасында тұрақты әуе қатынасы болса, екі ел арасындағы адам қозғалысы, бизнес сапарлар, білім және туризм байланысы артады. Әуежай, шекаралық дерек алмасу, жолаушы ақпаратын өңдеу, қауіпсіздік процедуралары бойынша ынтымақтастық жиілейді. Бұл ұзақ мерзімде сенімді арттыруы мүмкін. Бірақ ол 3 пайыздық талапты айналып өтетін төте жол емес. Рейс визасыз режимге автоматты есік ашпайды, тек екіжақты байланыстың практикалық инфрақұрылымын күшейтеді.

Керісінше, тікелей рейстен кейін АҚШ визасына өтініш берушілер көбейсе, статистика екі түрлі өзгеруі мүмкін. Егер өтініштердің басым бөлігі нақты сапар мақсаты бар, табысы тұрақты, құжаты дұрыс, елге қайту байланысы мықты адамдардан түссе, ұзақ мерзімде бас тарту деңгейі төмендеуі ықтимал. Ал «енді Америкаға бару оңай» деген оймен әлсіз құжатпен өтініш берушілер саны өссе, бас тарту үлесі жақсармауы мүмкін. Сондықтан тікелей рейс визалық статистиканы өздігінен түзетпейді. Оны өтініш берушілердің сапасы, елдегі экономикалық байланыстар және көші-қон тәртібі өзгертеді.

Қазақстан үшін тарихи салыстыру да қызық. 2013 жылы қазақстандықтар бойынша B визаларының түзетілген бас тарту деңгейі 8 пайыз болған. Бұл сол кезде де Visa Waiver Program талабынан жоғары еді, бірақ бүгінгі 51,75 пайызбен салыстырғанда әлдеқайда төмен. 2018 жылы көрсеткіш 39,38 пайызға жетті. Демек бұл сан уақыт өте өзгеруі мүмкін. Қазақстан визасыз режимнен мәңгі алыс деу де дұрыс емес. Бірақ соңғы үш жылдағы бағыт дәл қазір қолайлы емес екенін мойындау керек.

Сондықтан қазіргі шынайы бағалау мынадай. Қазақстан мен АҚШ арасында тікелей рейс ашылуы мүмкін және бұл екі елдің байланысы үшін маңызды қадам болады. Ол жолаушыға ыңғайлы, бизнеске пайдалы, дипломатиялық тұрғыдан да оң белгі. Бірақ бұл АҚШ визасының жойылуына жақын қалдық деген сөз емес. Визасыз режим үшін Қазақстан ең алдымен B визасы бойынша бас тарту деңгейін бірнеше есе емес, ондаған есе төмендетуі керек. Сонымен бірге құжат қауіпсіздігі, шекаралық бақылау және құқық қорғау саласындағы талаптарды толық орындауы қажет.

Қорытындылайтын болсақ, бұл тақырыпты бір ғана сан жақсы түсіндіреді. Бір жағында Visa Waiver Program үшін қажет 3 пайыздық меже тұр. Екінші жағында Қазақстанның 2025 жылғы 51,75 пайыздық ресми бас тарту көрсеткіші бар. Осы алшақтық жабылмайынша, Нью-Йоркке немесе Вашингтонға тікелей ұшақтың ашылуы Қазақстан паспортын АҚШ шекарасында автоматты түрде визасыз паспортқа айналдырмайды. Алдағы ең шынайы жол – алдымен тікелей әуе қатынасын жолға қою, қауіпсіздік пен көші-қон саласындағы ынтымақтастықты күшейту, ал визасыз режимді ұзақ мерзімді мақсат ретінде қарастыру.