Қазақстанда автонесие банк нарығының ең жылдам өскен бағыттарының біріне айналды. Ұлттық Банктің 6 қазанда жарияланған қаржылық тұрақтылық есебіне қарағанда, 2023-2025 жылдары автонесие портфелі екі еседен астам ұлғайып, 4 трлн теңгеден асты. Бір қарағанда, бұл халықтың көлік алуға мүмкіндігі артқанын көрсететіндей. Бірақ сандардың ішіне үңілгенде басқа көрініс шығады: көлік қымбаттап, қарыз мерзімі ұзарып, ал болашақ тәуекел қарыз алушының мойнына көбірек жүктеліп барады.
2025 жылдың өзінде банктер шамамен 2,4 трлн теңгенің автонесиесін берген. Бұл бір жылдағы ипотекалық несие көлемімен салыстыруға келетін деңгей. Бір жылда 298 мың автонесие рәсімделген. 2024 жылы мұндай қарыз саны 245 мың, ал 2023 жылы 178 мың болған. Демек, небәрі екі жылда автонесие алғандардың саны шамамен 120 мыңға көбейді.
Банктер үшін мұндай несие тартымды. Қарыздың артында кепіл ретінде автомобиль бар, төлем ұзақ жылдарға бөлінеді, ал клиент ай сайын тұрақты ақша әкеледі. Автосалондармен бірлескен бағдарламалар, жеңілдетілген алғашқы жарна, акция және өтінімді жылдам мақұлдау көлік алуды барынша оңай көрсетеді. Бірақ рәсімдеу жеңіл болған сайын қарыздың ұзақ мерзімді салдары көмескіленеді.
Ең алаңдатарлық көрсеткіш - автонесие берешегінің 73,1 пайызы бес жылдан ұзақ мерзімге рәсімделген. Яғни әр төрт теңгенің шамамен үшеуі кемінде бес жылдан кейін ғана толық өтеледі. Осы уақыт ішінде көлік ескіреді, нарықтық бағасы төмендейді, жөндеу шығыны көбейеді. Ал несие төлемі өзгермейді. Қарыз алушы біраз жылдан кейін құны айтарлықтай түскен мүлік үшін бұрынғы бағамен төлеуді жалғастырады.
Ұзақ мерзім ай сайынғы төлемді азайтып көрсетеді. Бұл өнімді қолжетімді етіп таныстыруға ыңғайлы. Алайда төлемнің азаюы көліктің арзандағанын білдірмейді. Керісінше, өтеу мерзімі ұзарған сайын банкке төленетін сыйақының жалпы көлемі өседі. Клиент көбіне ай сайын қанша төлейтінін көреді, бірақ бес, алты немесе жеті жылда барлығы қанша ақша қайтаратынын екінші орынға ысырады.
Мәселенің түйіні осында: банк клиенттің бүгінгі төлем қабілетін ғана емес, бірнеше жыл бойы қарызды көтере алу мүмкіндігін де бағалауға тиіс. Бес жылдан астам уақыт ішінде адамның табысы, жұмысы, отбасы шығыны мен денсаулығы өзгеруі мүмкін. Бірақ несие шарты мұндай өзгерістерге бейімделмейді. Қаржылық соққы болғанда көлік бірден сатылатын өтімді актив болып көрінгенімен, оның нарықтық құны қалған қарызды толық жабуға жетпеуі ықтимал.
Автонесиенің өсуі арзан көлікке сұраныстың артуымен ғана түсіндірілмейді. 2025 жылы бағасы 10 млн теңгеден жоғары автомобильдерге 1,4 трлн теңге несие берілген. Бұл жылдық автонесие көлемінің шамамен бестен үшіне тең. Ал құны 15 млн теңгеден асатын көліктерге 50,7 мың несие рәсімделіп, оның жалпы сомасы 627 млрд теңгеге жеткен. Бұл санаттағы несие көлемі бір жылда 157 пайызға өскен.
Яғни банк жүйесі халықтың қарапайым көлікке мұқтаждығын ғана қаржыландырып отырған жоқ. Ол қымбат автомобиль алуды да ұзақ қарыз арқылы қалыпты тұтыну үлгісіне айналдырып келеді. Табыс көлік бағасымен қатар өспесе, айырманы несие жабады. Бірақ сол айырманың құнын кейін отбасы бюджеті бірнеше жыл бойы төлейді.
Автосалондағы жарнамада негізгі назар көбіне төмен айлық төлемге, алғашқы жарнаның аздығына немесе шешімнің тез шығуына аударылады. Қарыздың толық құны, сақтандыру, қосымша қызмет, комиссия болуы мүмкін төлемдер және көліктің бірнеше жылдан кейінгі құны дәл сондай анық көрсетіле бермейді. Заң талаптары орындалған күннің өзінде ақпаратты ұсыну тәсілі клиенттің шешіміне тікелей әсер етеді.
Банк несие сатқанда тек шарттың заңға сәйкестігімен шектелмеуі керек. Қаржылық өнімнің адамға шын мәнінде жарамдылығын бағалау да жауапкершіліктің бір бөлігі. Егер бес немесе жеті жылдық қарыз тек айлық төлемді жасанды түрде төмендету үшін ұсынылса, мұны толыққанды қолжетімділік деп айту қиын. Бұл - қымбат сатып алуды ұзақ уақытқа бөліп, ауыртпалықты болашаққа ысыру.
Қазір ресми кешігу көрсеткіші аса қауіпті болып көрінбеуі мүмкін. 2025 жылдың соңында автонесиелер бойынша 90 күннен асқан мерзімі өткен қарыздың үлесі 4,1 пайыз болған. 2023 жылдың басында ол 5 пайыз еді. Сырттай қарағанда несие сапасы жақсарған. Алайда Ұлттық Банк бұл көрсеткішті біржақты түсіндіруге болмайтынын ескертеді.
Себебі баланстан шығарылған автонесиелердің үлесі осы кезеңде екі есеге жуық өсіп, 2,9 пайызға жеткен. Қарыз баланстан шығарылса, ол проблеманың жоғалғанын білдірмейді. Бұл банк есептілігіндегі көріністі жеңілдетуі мүмкін, бірақ борышкердің мәселесін автоматты түрде шешпейді. Сондықтан тек 90 күннен асқан кешігуге қарап, портфельдің жағдайын жақсы деп бағалау жеткіліксіз.
Тағы бір мәселе - жылдам өскен портфельдің сапасы бірден көрінбейді. Жаңа қарыздардың басым бөлігі алғашқы айларда уақытында төленеді. Негізгі қиындық табыс төмендегенде, жұмыс жоғалғанда немесе отбасының басқа шығыны көбейгенде басталады. Ұзақ мерзімді несиеде мұндай тәуекелдің жүзеге асуына уақыт керек. Сондықтан бүгінгі төмен кешігу ертеңгі жағдайға кепіл бола алмайды.
Ұлттық Банктің өзі қарыз жүктемесіне қатысты жеңілдіктер автонесие беруді ынталандырып, портфель сапасының кейін нашарлауына алғышарт қалыптастырғанын көрсетеді. Бұл маңызды тұжырым. Өйткені автонесиенің күрт өсуін тек халық сұранысымен түсіндіру жеткіліксіз. Өсуге банктердің белсенді сатуы, дилерлік бағдарламалар және реттеушілік жағдай да ықпал етті.
2026 жылдың екінші тоқсанында банктерге автонесие алуға 1,5 млн өтінім түскен. Бір тоқсанда өтінім саны 20 пайызға көбейген. Соған қарамастан мақұлдау деңгейі 18 пайыз ғана болды. Демек, сұраныс өте жоғары, бірақ банктер өтінімдердің басым бөлігін тәуекелді деп бағалайды. Осы арада қарама-қайшылық бар: нарыққа несие белсенді жарнамаланады, алайда клиенттердің аз бөлігі ғана банк сүзгісінен өтеді.
Мақұлдау деңгейінің төмен болуы банктердің сақтығын көрсетеді деуге болады. Бірақ бұл жарнаманың, жеңіл рәсімдеудің және қарызға негізделген тұтыну моделінің әсерін жоққа шығармайды. Миллиондаған өтінімнің өзі қоғамда көлік алу үшін жинақтан гөрі несиеге сүйену қалыптасқанын аңғартады. Банктер осы сұранысты тек қана қабылдап отырған жоқ, оны маркетинг арқылы ұлғайтып та отыр.
Автонесие өндірісті дамытуға берілген ұзақ ақша емес. Ол жаңа жұмыс орнын тікелей ашпайды және қарыз алушының болашақ табысын көбейтпейді. Әрине, көлік кей адам үшін еңбек құралы болуы мүмкін. Бірақ қымбат автомобильдерге берілген несиенің күрт өсуі портфельдің едәуір бөлігі табыс әкелетін активке емес, тұтынуға жұмсалғанын көрсетеді.
Банк үшін автонесие - кепілі бар және ұзақ уақыт табыс әкелетін өнім. Клиент үшін ол көлікпен бірге бірнеше жылдық міндеттеме. Осы екі мүдде тең емес. Банк тәуекелді скоринг, алғашқы жарна, кепіл, сақтандыру және шарт талаптары арқылы бөледі. Ал қарыз алушы табысынан айырылса, оның қорғаныс мүмкіндігі әлдеқайда аз.
Сондықтан банктердің жауапкершілігі несие мақұлданған сәтте аяқталмауға тиіс. Клиентке толық төлем сомасын, артық төлемді, көліктің болжамды құнсыздануын және табыс азайған жағдайда туатын салдарды түсінікті тілмен көрсету қажет. Қарызды қайта құрылымдау да төлем кешіккеннен кейін басталатын ауыр рәсім емес, қиындықтың алғашқы белгісінде қолжетімді тетік болуы керек.
Реттеуші үшін де тек портфель өсімін баяулату жеткіліксіз. Бес жылдан ұзақ автонесиелердің үлесіне, қымбат көлікке берілетін қарыздарға, бір адамның жиынтық борышына және баланстан шығарылған қарыздарға тұрақты бақылау қажет. Несие сапасын бағалағанда кешігу көрсеткішімен бірге қайта құрылымдалған, сатылған және есептен шығарылған берешек те ашық көрсетілуге тиіс.
Автонесиенің 4 трлн теңгеден асуы банк секторы үшін коммерциялық жетістік болуы мүмкін. Бірақ қоғам үшін негізгі өлшем басқа: осы несие адамдардың өмірін шынымен жеңілдетті ме, әлде бірнеше жылдық қаржылық тәуелділікті көбейтті ме? Көлік ескіріп, бағасы түскенде де қарыз қалса, өнімнің тәуекелі дұрыс бөлінбеген деген сөз.
Банктер автонесиені қолжетімділік ретінде сатады. Алайда шынайы қолжетімділік - өтінімнің бірнеше минутта мақұлдануы емес. Ол адамның қарызды отбасы бюджетіне зиян келтірмей өтеу мүмкіндігімен өлшенеді. Қаржы ұйымдары осы айырманы ашық айтпайынша, автонесиенің рекордтық өсімі халықтың әл-ауқатының емес, қарызға тәуелді тұтынудың көрсеткіші болып қала береді.