Ипотекасын төлей алмаған 1,5 мың адамға тағы көмек керек: банктер неге мәселені өздері шеше алмайды?

Қазақстанда ипотекасын өтеуде қиындыққа тап болған азаматтарға қосымша көмек көрсету мерзімі 2027 жылғы 1 қыркүйекке дейін ұзартылды. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің мәліметінше, мұндай қолдауға әлі де шамамен 1,5 мың қарыз алушы мұқтаж. Жаңалықтың сырт көзге жағымды тұсы бар: баспанасынан айырылу қаупіне тап болған адамдарға қосымша мүмкіндік беріліп отыр, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Бірақ бұл шешім банктердің өз клиенттерімен қарыз мәселесін неге дер кезінде реттей алмайтыны туралы сұрақты да қайта көтереді.

Бағдарлама аясында 11 жыл ішінде 60 мың қарыз алушыға 678,2 млрд теңге көлемінде қолдау көрсетілген. Оның ішінде пайыз, комиссия және өсімпұл бойынша 248,3 млрд теңге берешек есептен шығарылған. Әлеуметтік осал санаттағы 10,6 мың адамға қосымша 101,2 млрд теңгенің көмегі берілген. Бұрынғы иелеріне банктердің балансында болған 395 тұрғын үй қайтарылған. Бұл сандар ипотекалық қиындықтың жекелеген оқиға емес, ұзақ жылдар бойы шешіліп келе жатқан әлеуметтік мәселе екенін көрсетеді.

Ең маңызды сұрақ: егер қарыз алушының жағдайы соншалық күрделі болса, банк мұны неге ертерек байқамады? Ипотека рәсімделгенде адамның табысы, жұмыс орны, басқа міндеттемелері және кепілге қойылатын мүлік тексеріледі. Алайда несие мерзімі көбіне бірнеше жылға, кейде ондаған жылға созылады. Осы аралықта адамның табысы төмендеп, жұмысы тоқтап немесе отбасының шығыны артуы мүмкін. Банктің бастапқы тексеруі мұндай тәуекелді толық жоймайды. Бірақ мәселе басталғаннан кейін банк қандай шешім ұсынатыны оның клиентке деген көзқарасын көрсетеді.

Банк үшін ипотека – кепілмен қамтамасыз етілген ұзақмерзімді несие. Қарыз уақытында төленсе, банк пайыздық табыс алады. Ал төлем тоқтағанда ең ауыр салдардың бірі қарыз алушыға тиеді: оның жалғыз баспанасы тәуекелге түседі. Қаржы ұйымының заңды мүддесін жоққа шығаруға болмайды, банк салымшылардың ақшасы мен өз міндеттемелеріне де жауапты. Бірақ баспанадан айырылу қаупі бар адамға тек өндіріп алу тәртібін түсіндіру жеткіліксіз.

Жаңа өзгерістер әлеуметтік осал қарыз алушыларға жеңілдікпен қайта қаржыландыру мүмкіндігін кеңейтеді. Ол үшін белгілі талаптар орындалуы тиіс: азаматтың жалғыз тұрғын үйі болуы, төлемнің 180 күннен астам кешігуі, негізгі қарыз қалдығының 50 млн теңгеден аспауы және қолданыстағы шартпен несиені өтеуге табысының жетпеуі. Тиісті комиссия осындай жағдайда қайта қаржыландыруды ұсына алады. Бұл автоматты түрде барлық қарыз кешіріледі деген сөз емес. Шешім нақты жағдай мен бағдарлама талаптарына байланысты қабылданады.

Осы талаптардың ішінде бір қайшылық байқалады. Көмекке жүгіну үшін азаматтың төлемі 180 күннен астам кешігуі керек болатын жағдайлар бар. Ал алты айға созылған берешек отбасының қаржылық жағдайын одан әрі қиындатады. Демек банктер мен реттеуші үшін тек мерзімі өтіп кеткен қарызды реттеу емес, төлем қиындығын алғашқы айларда анықтап, шешу жолын ұсыну да маңызды. Мәселені ертерек шешу қарыз алушыға да, банкке де тиімді.

Мемлекеттік қолдау бағдарламасының ұзартылуы қажет шешім болуы мүмкін. Бірақ оны банктердің өз міндетін толық орындағанының дәлелі деп қабылдауға болмайды. Қарызды қайта құрылымдау, төлем кестесін өзгерту және клиенттің табысына қарай келісім табу ең алдымен банк пен қарыз алушы арасындағы жұмыстың бөлігі болуы тиіс. Мемлекеттік тетік сол жұмыс нәтиже бермеген жағдайда қосымша қорғаныс ретінде қызмет еткені дұрыс.

Бұл жерде көмектің кімнің қаражаты есебінен берілетінін де ашық түсіндіру қажет. Қайта қаржыландыру бағдарламасының шығыны мен банктерге өтемақы беру тетіктері қоғамға түсінікті болуы керек. Өйткені әлеуметтік тәуекелді азайтуға мемлекет қатысқанда, банктердің де нақты үлесі мен жауапкершілігі көрініп тұруға тиіс. Әйтпесе табысты кезеңде пайда қаржы ұйымында қалып, қиын кезеңде шығынды шешуге сыртқы қолдау қажет болатын жағдай қалыптасуы мүмкін.

Банктерге қойылатын талап қарапайым: клиент қиындыққа тап болғанын хабарлаған сәттен бастап өтінішін формалды жауаппен шектемей, нақты қаржылық жағдайын бағалау. Қарыз алушыға қандай жеңілдік қарастырылатынын, қандай құжат қажет екенін, бас тарту себебін және шешімге шағымдану жолын түсінікті тілмен жеткізу керек. Ипотеканы рәсімдеу кезіндегі қызмет көрсету жылдамдығы қиындық туған кезде де сақталуы тиіс.

Сонымен қатар барлық жауапкершілікті банкке артып қою әділ емес. Қарыз алушы да өз мүмкіндігін дұрыс есептеуге, шартты оқуға және табысы азайса банкке уақытында жүгінуге міндетті. Бірақ банк – тәуекелді кәсіби түрде бағалайтын қаржы институты. Сондықтан оның жауапкершілігі тек келісімшартқа қол қойдырумен аяқталмайды.

Бүгінгі жаңалықтың мәні тек көмектің 2027 жылға дейін ұзартылғанында емес. Негізгі мәселе – осынша уақыттан кейін де қосымша қолдауды қажет ететін адамдардың қалуы. 60 мың қарыз алушыға көрсетілген көмек бағдарламаның маңызын дәлелдейді, ал әлі көмек күтіп отырған 1,5 мың адам банктер мен реттеуші алдында шешілмеген жұмыс барын еске салады.

Ипотекалық несие азаматқа үй алуға мүмкіндік беруі керек, оны баспанасынан айырылу қаупіне ұзақ уақыт байлап қоюға емес. Сондықтан банктердің жұмысын тек берілген ипотеканың көлемімен немесе пайыздық кіріспен бағалау жеткіліксіз. Қиындыққа тап болған клиентпен қаншалықты ерте сөйлескені, қанша қарызды сотқа жеткізбей реттегені және қанша отбасының баспанасын сақтап қалуға көмектескені де маңызды көрсеткіш болуы тиіс. Жаңа мерзім банктерге тек уақыт емес, өз тәсілдерін өзгертуге мүмкіндік беруі керек.