Құбырды жөндеуге банктен қарыз аламыз: пайызын кім төлейді?

Қазақстанда жылу, су және электр желілерін жаңғыртуға қомақты қаржы қажет. 15 қазанда Алматыда өткен кеңесте Премьер-министрдің орынбасары Қанат Бозымбаев бұл жұмысқа екінші деңгейдегі банктерді кеңінен тартуды тапсырды. 2025–2029 жылдары энергетика және коммуналдық секторға шамамен 13 трлн теңге инвестиция тарту көзделген. Оның 6,8 трлн теңгесі коммуналдық инфрақұрылымға бағытталмақ. Бүгінгі жаңалықтың астарында қарапайым сұрақ жатыр: елге аса қажет жобаларды қаржыландыруға банктер неге арнайы ынталандыруды қажет етеді?

Жоспар бойынша 84 мың шақырымнан астам инженерлік желі жаңартылып, желілердің орташа тозу деңгейі 40%-ға дейін төмендеуі тиіс. Апаттылық деңгейін 25%-ға қысқарту да көзделген. Бұл сандардың артында тұрғындардың күнделікті тіршілігі тұр. Құбыр жарылса, үй суық қалады; су жүйесі істен шықса, тұтас аудан зардап шегеді. Сондықтан инфрақұрылымды қаржыландыру тек қаржы ұйымының табысы тұрғысынан бағаланбауы керек.

Кеңесте жарияланған дерекке қарағанда, қаржы институттары жалпы құны 901,5 млрд теңге болатын жобаларды қаржыландыру жөнінде ұсыныс берген. Оның 517,8 млрд теңгесіне несие желілері ашылған, тағы 383,8 млрд теңгелік жобалар қаралып жатыр. Демек банктер мүлде қатыспай отыр деу қате. Бірақ несие желісінің ашылуы ақшаның толық игерілгенін білдірмейді. Жоспарланған инвестиция көлемімен салыстырғанда әлі атқарылар жұмыс көп.

Банктердің сақтық танытуын да түсінуге болады. Коммуналдық желілер – ұзақ мерзімде қайтарым беретін, құрылысы күрделі, тарифке тәуелді жобалар. Қаржы ұйымы қарызды кім қайтаратынын, шығын өссе не болатынын, тариф өзгергенде кәсіпорынның табысы жететін-жетпейтінін есептейді. Бұл – банктің қалыпты міндеті. Бірақ дәл осындай жобаларға ұзақмерзімді қаражат табылмаса, ел экономикасы мен халықтың тұрмыс сапасы зардап шегеді.

Ең өткір мәселе – несиенің түпкі құны. Егер коммуналдық кәсіпорын қарызды жоғары пайызбен алса, ол шығын қайдан жабылады? Бюджет өтей ме, кәсіпорын өз кірісінен төлей ме, әлде тарифке қосыла ма? Тұрғындар үшін басты сұрақ осы. Инфрақұрылым жаңартылуы қажет, бірақ оның бағасын түсіндірместен халыққа жүктеу дұрыс болмайды.

Сондықтан банктер ұсынатын қаржыландыру шарттары барынша түсінікті болуы керек. Несие қанша жылға беріледі, пайыздық мөлшерлемесі қандай, төлемнің қандай бөлігі коммуналдық кәсіпорынның кірісінен жабылады? Егер мемлекеттік кепілдік немесе пайызды арзандататын қолдау тетігі қолданылса, банк те соған сай қолайлы шарт ұсынуы қажет. Қаржы ұйымының табысы белгілі болып, ал шығынның ақырғы салмағы тұрғындарға түсетін жағдайға жол бермеу маңызды.

Коммуналдық желілерді жаңғырту күрделі әрі ұзақ мерзімді жұмыс екені түсінікті. Үкімет осы мақсатқа инвестиция тартуды көздеп, банктердің қатысуына жағдай жасап отыр. Ендігі маңызды міндет – қаржы ұйымдарының бұл мүмкіндікті қалай пайдаланатыны. Банктер жобаларды жан-жақты бағалап, қауіп-қатерді есептеумен қатар, пайыздық шығынды барынша азайтатын шешімдер ұсынуы тиіс.

Қаржы бөлу туралы есептің өзі жеткіліксіз. Ашылған несие желілерінен қанша қаражат нақты жұмсалды? Қанша шақырым құбыр жаңартылды? Апат саны азайды ма? Тұрғындар жылу мен судың сапасынан өзгеріс сезді ме? Нәтиже осындай көрсеткіштермен өлшенгенде ғана миллиардтаған теңгенің тиімділігі белгілі болады.

Банктерден қайырымдылық талап етіліп отырған жоқ. Мәселе – пайда табу мен елге қажет инвестиция арасындағы тепе-теңдікте. Егер қаржы ұйымдары тек тез қайтатын және тәуекелі аз жобаларды таңдаса, коммуналдық инфрақұрылым секілді күрделі салалар қаржысыз қалуы мүмкін. Сондықтан мемлекет, банктер және жоба иелері тәуекелді әділ бөлісетін, халыққа түсінікті келісім жасауы қажет.

13 трлн теңгелік жоспардың бағасы бүгінгі кеңесте емес, алдағы жылдары жаңарған желілер мен азайған апаттар арқылы анықталады. Банктердің қатысуы да бөлінген қаржының сомасымен ғана емес, оның шарттары мен нәтижесі арқылы бағалануы тиіс. Ең маңызды сұрақ ашық қалып отыр: коммуналдық желілерді жаңартудан банк қандай пайда көреді және сол қаржыландырудың ақырғы құнын кім төлейді?