Әлеуметтік желіге тараған әр видео бірден «педофилия дерегі» деп бағаланбауы тиіс.
Астанада мектептен үйіне қайтып бара жатқан оқушы қыздың соңынан белгісіз ер адамның ергені туралы видео әлеуметтік желіде тез тарады. Кадрдағы жағдай ата-аналардың үрейін түсінуге жеткілікті болды. Бала бейтаныс адамнан қашады, ал қоғам бірден ауыр сұрақ қояды. Қазақстанда балаларға қарсы жыныстық сипаттағы қылмыстар шынымен көбейіп кетті ме. Әлде біз бұрын байқалмай келген қатерді енді ғана көре бастадық па, деп жазады Sn.kz ақпарат порталы.
Алдымен бір нәрсені нақты айту керек. Әлеуметтік желіге тараған әр видео бірден «педофилия дерегі» деп бағаланбауы тиіс. Астанадағы оқиға бойынша да нақты құқықтық бағаны полиция мен тергеу береді. Ер адамның ниеті, баламен қандай байланысқа түскені, бұрын ұқсас әрекет жасаған-жасамағаны анықталуы керек. Бірақ мұндай оқиға тіпті қылмыс құрамы дәлелденбеген күннің өзінде де қоғам үшін маңызды белгі. Қаладағы, ауладағы, мектеп жолындағы бала қауіпсіздігі қағаздағы ұран емес, күн сайын жұмыс істеуі тиіс жүйе екенін көрсетеді.
Қазақстанда балалардың жыныстық қол сұғылмаушылығына қарсы қылмыстар жоқ емес. Бала құқықтары жөніндегі уәкіл Динара Зәкиева жыл сайын кәмелетке толмағандарға қатысты жыныстық зорлық-зомбылық бойынша шамамен 900 іс тіркелетінін айтқан. Оның сөзінше, мұндай қылмыстар көбіне Алматы, Түркістан, Батыс Қазақстан, Қостанай және Жамбыл облыстарында тіркеледі. Бұл санның өзі мәселенің ауқымын көрсетеді. Жылына 900 іс дегеніміз статистикалық баған ғана емес, 900 бала, 900 отбасы, 900 жара.
Бірақ «педофилия өршіп кетті» деген тіркесті қолданғанда абай болған жөн. Ресми деректер біржақты өсімді көрсетіп тұрған жоқ. 2026-2030 жылдарға арналған «Қазақстан балалары» тұжырымдамасында 2025 жылы кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыстар 9,6 пайызға, ал өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасы көзделетін ауыр қылмыстар 19,2 пайызға азайғаны көрсетілген. Оқу-ағарту министрлігі де 2025 жылдың алғашқы бес айында балаларға қатысты жыныстық қол сұғушылық қылмыстары 2024 жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 21,3 пайызға төмендегенін хабарлады.
Сонда қоғам неге керісінше сезінеді? Себебі қылмыстың статистикалық төмендеуі мен қоғамдық үрейдің төмендеуі бірдей нәрсе емес. Әр резонансты видео, әр ауыр сот ісі, әр жоғалған немесе зорлық көрген бала туралы хабар ата-ананың ішкі қауіп сезімін күшейтеді. Бұрын мұндай оқиғалар жабық қалуы, отбасында айтылмауы немесе ауыл ішінде «ұят» деп көмескіленуі мүмкін еді. Қазір әлеуметтік желі бар, ата-аналар бір-біріне тез ескертеді, видео тарайды, қоғам дереу реакция білдіреді. Көріну деңгейі артқанда, қатер де көбейіп кеткендей әсер қалдырады.
Мәселенің тағы бір күрделі жағы бар. Балаларға қарсы жыныстық қылмыстар көбіне көшедегі мүлде бейтаныс адамнан ғана келмейді. Бала құқықтары жөніндегі уәкіл мұндай қылмыстарды жиі баланың жақын ортасындағы адамдар, туыстар, көршілер, таныстар немесе отбасының сеніміне кірген адамдар жасайтынын айтқан. Бұл өте ауыр шындық. Қоғам көбіне қауіптің бейнесін қараңғы көшедегі бөтен адам ретінде елестетеді. Ал іс жүзінде бала үшін ең қауіпті жағдай кейде өзі білетін, ата-анасы сенетін адамның жанында туындауы мүмкін.
Сондықтан алдын алу жұмысы тек «бейтаныспен сөйлеспе» деген ескертумен шектелмеуі керек. Бұл маңызды, бірақ жеткіліксіз. Балаға өзінің денесіне ешкімнің қол сұғуға құқығы жоқ екенін, ыңғайсыз жағдай болса айқайлауға, қашуға, көмек сұрауға болатынын, құпия сақтауға мәжбүрлейтін ересек адамға сенбеу керегін жасына сай тілмен түсіндіру қажет. Ең бастысы, бала ата-анасына немесе сенімді ересекке айтса, оған ұрыспайтынын білуі тиіс. Көп бала қорыққанынан немесе кінә өзінде сияқты сезінгенінен үнсіз қалады.
Мектептің рөлі де өте үлкен. Мектеп тек білім беретін орын емес, баланы күн сайын көретін жүйе. Мұғалім баланың мінезіндегі күрт өзгерісті, қорқынышты, сабаққа келмеуді, тұйықталуды байқаса, оны жай еркелік немесе тәртіпсіздік деп қабылдамауы керек. Психолог, сынып жетекші, әлеуметтік педагог және мектеп әкімшілігі арасында нақты әрекет тәртібі болуы тиіс. Бала қауіп туралы ишара жасаса, ол сөз қағазға түсіп, жауапты органдарға жетуі керек. Баланың шағымы жоғалып кететін жүйеде ең жақсы заңның өзі кешігіп қалады.
2024 жылы қабылданған «Әйелдердің құқықтары мен балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету туралы» заң осы бағытта маңызды өзгеріс әкелді. Қылмыстық жауапкершілік күшейтілді, балаларға қатысты аса ауыр жыныстық қылмыстар үшін өмір бойына бас бостандығынан айыру жазасы белгіленді. Динара Зәкиеваның айтуынша, осы заң қабылданғаннан кейін кәмелетке толмағандарға жыныстық зорлық жасаған 25-27 адам өмір бойына сотталған. Бұл мемлекеттің жазаны қатайту арқылы қоғамға нақты сигнал бергенін көрсетеді.
Алайда жаза қатайған сайын қылмыс өздігінен жоғалады деу қате. Жаза маңызды, бірақ ол көбіне қылмыс жасалғаннан кейін іске қосылады. Ал балалар қауіпсіздігі үшін ең құндысы - қылмыстың алдын алу. Бұл жерде бірнеше деңгей қатар жұмыс істеуі керек. Біріншісі – отбасы. Екіншісі – мектеп. Үшіншісі – полиция және әлеуметтік қызмет. Төртіншісі – интернет кеңістігін бақылау. Бесіншісі – көрші, аула, қоғамның бейжай қарамауы.
Интернет қаупі бөлек әңгіме. Баланың телефоны бар, әлеуметтік желіге кіреді, ойын чатында сөйлеседі, бейтаныс адамдардан хабарлама алады. Бұрын қауіп көбіне нақты кеңістікте болса, қазір ол экран арқылы да кіреді. Ересек адам өзін жасөспірім ретінде таныстырып, сенімге кіріп, фото сұрап, кейін қорқытуы мүмкін. Қазақстанның Қылмыстық кодексінде интернет арқылы сексуалдық сипаттағы қызметтерді пайдалану, кәмелетке толмағандарға қатысты азғындық әрекеттер және жыныстық сипаттағы зорлық әрекеттер бойынша ауыр жауапкершілік бар. Бірақ ата-ана мен мектеп баланың цифрлық өмірін мүлде білмесе, заң көбіне кеш қимылдайды.
Ата-аналар үшін ең қиын тепе-теңдік – баланы қорқытпай қорғау. Баланы «бәрі қауіпті» деп өсірсек, ол әлемнен үрейленеді. Ал «ештеңе болмайды» деп бос жіберсек, қауіпке дайын болмайды. Дұрыс жол – балаға қарапайым қауіпсіздік дағдысын үйрету. Бейтаныс адам шақырса бармау, көлікке отырмау, сыйлық немесе тәтті ұсынса алмау, өзіне жайсыз болған жағдайда бірден үлкендерге айту, жолда күмәнді адам байқаса дүкенге, мектепке, күзетшіге немесе адамдар көп жерге бару сияқты нақты ережелер қажет.
Қоғам да жауапкершілікті бөлісуі керек. Аулада бөтен адамның баланы аңдығанын көрген ересек адам «маған қатысы жоқ» деп өте шықпауы тиіс. Мектеп маңындағы бейнебақылау, қауіпсіз маршрут, жарықтандырылған көше, ауладағы бақылау, полицияның профилактикалық жұмысы – мұның бәрі бір-бірімен байланысты. Баланың қауіпсіздігі тек ата-ананың жеке ісі емес. Ол қаланың, мектептің, полицияның және бүкіл қоғамның ортақ міндеті.
Қорытындылай келе Астанадағы оқиға бір сұрақты қайта шығарды. Қазақстанда педофилия өршіп кетті ме. Ресми статистика соңғы кезеңде кей көрсеткіштердің азайғанын айтады. Бірақ жыл сайын жүздеген баланың жыныстық қылмыс құрбаны болуының өзі бұл мәселені өте ауыр деңгейде қалдырады. Сондықтан дауды «көбейді ме, азайды ма» деген тар шеңберде қалдырмау керек. Маңыздысы – әр бала қауіпсіз ортада өмір сүре ала ма, әр шағым елеусіз қалмай ма, әр мектеп пен әр аула нақты қорғаныс жүйесіне айнала ма. Заң қатайды, қоғамның төзбеушілігі өсті, ақпарат ашық айтыла бастады. Енді сол ашықтық нақты алдын алу, жылдам реакция және баланың сөзін еститін жүйеге айналуы керек.