Балабақшаның есігі жабылса, одан алдымен кәсіпкер емес, жұмысқа шығуы керек ата-ана зардап шегеді. Қазақстанда жаңа Салық кодексіне қатысты жеке балабақша иелерінің наразылығын осы тұрғыдан қараған жөн. Кәсіпкерлер қосымша салық пен есеп жүргізу шығыны көбейгенін айтады. Ал мемлекет бюджет кірісін арттырып, салық тәртібін біріздендіруге ұмтылады, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.
Екі мақсаттың арасындағы ең маңызды мәселе назардан тыс қалмауы тиіс. Ол баланың қауіпсіз әрі қолжетімді мектепке дейінгі білім алу құқығы.
Мәселенің ауқымы елеулі. Үкіметтің «Қазақстан балалары» тұжырымдамасына сәйкес, 2025–2026 оқу жылының басында елде 11 909 мектепке дейінгі ұйым жұмыс істеген. Оның 5 383-і мемлекеттік, 6 526-сы жекеменшік. Басқаша айтқанда, барлық ұйымның шамамен 55 пайызы жеке секторға тиесілі. Оларда жалпы саны миллионға жуық бала тәрбиеленеді. Демек жеке балабақшалар кәсіпкерліктің шағын бағыты ғана емес, бүкіл білім беру жүйесінің маңызды тірегі.
Бұл саланың ерекшелігі де осында. Көптеген жекеменшік бақша мемлекеттік білім беру тапсырысымен жұмыс істейді. Ғимаратты кәсіпкер жалдайды, тәрбиешіні өзі жұмысқа алады, ал балалардың бір бөлігі үшін бюджеттен төлем алады. Мемлекет осылайша барлық жаңа орынға өз есебінен ғимарат салмай-ақ, жекеменшік инфрақұрылымды пайдаланады. Бірақ мұндай серіктестікте кәсіпкердің шығысы нарыққа қарай өсіп, мемлекеттік тапсырыстың құны әкімшілік тәртіппен белгіленеді. Жаңа салық осы айырмашылықты ұлғайтуы мүмкін.
2026 жылдан күшіне енген Салық кодексі әлеуметтік сала ұйымдарына корпоративтік табыс салығын есептеудің жаңа тәртібін енгізді. Заңдағы тиісті талаптарға сай келетін және жалпыға бірдей салық салу тәртібін қолданатын ұйымдар үшін мөлшерлеме биыл 5 пайыз, 2027 жылдан бастап 10 пайыз болады. Бұл барлық жеке балабақша табысының 5 немесе 10 пайызын төлейді деген сөз емес. Салық сатудан түскен жалпы ақшаға емес, салық салынатын табысқа есептеледі. Кәсіпорынның ұйымдық-құқықтық нысаны мен таңдаған салық режимі де маңызды.
Мысалы, бір балабақшаның шығындары есептелгеннен кейінгі салық салынатын табысы жылына 20 миллион теңге болды делік. Бес пайыздық мөлшерлемемен ол бір миллион теңге төлейді. Келесі жылы табысы өзгермесе, он пайыздық мөлшерлемемен төлем екі миллионға жетеді. Бұл нақты балабақшаның есебі емес, салықтың ықпалын түсіндіретін шартты мысал. Дегенмен шағын мекеме үшін бір миллион теңгенің өзі жөндеу, жаңа жиһаз немесе тәрбиешілердің еңбекақысын көтеру жоспарына әсер етуі мүмкін.
Неліктен салықтық өзгеріс бұл салаға қатты әсер етеді? Балабақша табысының қомақты бөлігі қызметкерлерге, ғимаратты жалдауға, тамаққа, коммуналдық төлемге және қауіпсіздікке кетеді. Балалар санын шексіз көбейтіп, шығынды азайту мүмкін емес. Әр топта тәрбиеші, көмекші және тиісті жағдай болуы керек. Тамақ сапасын нашарлату немесе тазалықтан үнемдеу де шешім бола алмайды. Сондықтан қосымша міндеттемені өтеуге бос қаражаты аз балабақша ең алдымен қаржы тапшылығын сезінеді.
Кәсіпкерлерді алаңдатқан екінші өзгеріс тіпті күрделірек. Жаңа Салық кодексінің 286-бабы жалпы тәртіппен салық төлейтін кәсіпорынға оңайлатылған декларация режиміндегі жеткізушіден сатып алынған тауарлар мен қызметтер шығынын корпоративтік табыс салығын есептегенде шегеруге мүмкіндік бермейді. Қарапайым тілмен айтқанда, балабақша ақшаны шынымен жұмсайды, бірақ салық есебінде сол шығынды табысынан алып тастай алмай қалуы мүмкін. Мұндағы шешуші шарт балабақшаның өзі жалпы тәртіппен жұмыс істеуі және жеткізушісінің оңайлатылған режимде болуы.
Мұның ең айқын мысалы ғимарат жалдауынан көрінеді. Қазақстан ағарту қауымдастығының төрайымы Аида Азаматқызы «National Business Kazakhstan» басылымына берген сұхбатында кей балабақшалардың шығысында қызметкерлер жалақысы шамамен 30 пайыз, жалдау ақысы 20–30 пайыз болатынын айтқан. Оның сөзінше, ірі қалаларда ғимарат жалдау айына екі миллион теңгеден асуы мүмкін, ал көптеген меншік иесі оңайлатылған салық тәртібін қолданады. Сондықтан жалдау ақысының салықтық шегерімге жатпауы балабақша үшін қағаздағы емес, нақты қаржылық қиындыққа айналады.
Шартты есеп жасап көрейік. Балабақша оңайлатылған режимдегі жалға берушіге жылына 20 миллион теңге төлейді делік. Егер осы шығыс шегерілмесе, өзге шарттар бірдей болғанда салық салынатын табыс 20 миллион теңгеге жоғары болуы мүмкін. Бес пайыздық мөлшерлемеде бұл бір миллион, он пайызда екі миллион теңге қосымша салыққа тең. Алайда нақты нәтиже ұйымның өз режиміне, табысына, басқа шығындарына және заңдағы ерекшеліктерге байланысты. Сондықтан әр балабақшаға бірдей сома жүктеледі деу қате.
Мемлекеттің бұл нормаға қатысты өз уәжі бар. Салық жүйесіндегі айырмашылықты пайдаланып, ірі бизнесті ұсақ компанияларға жасанды бөлу, шығынды қағаз жүзінде көбейту сияқты әрекеттердің алдын алу көзделген. Мұндай бақылаудың қажеттігін жоққа шығаруға болмайды. Бірақ салықтан жалтару үшін құрылған жалған мәміле мен шын мәнінде азық-түлік әкелетін, ғимарат жалға беретін немесе жөндеу жасайтын шағын кәсіпкердің қызметін бірдей қарастырудың жанама салдары бар. Бизнестің наразылығы осы айырмашылыққа байланысты.
Тағы бір маңызды жайтты шатастырмаған жөн. 2026 жылы қосылған құн салығының жалпы мөлшерлемесі 16 пайызға көтерілгенімен, мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту қызметі заң бойынша ҚҚС-тан босатылған. Сондықтан «балабақша ақысына бірден 16 пайыз қосылады» деген тұжырым дәл емес. Дегенмен жеткізушілердің бағасы, жабдық, коммуналдық немесе жөндеу қызметінің құны өзгерсе, бұл балабақшаның шығынына жанама әсер етуі мүмкін. Корпоративтік табыс салығы мен қосылған құн салығын бөлек қарастыру қажет.
Бұл өзгерістер ата-анаға қалай жетеді? Бірінші қауіп қосымша ақылы қызметтің немесе рұқсат етілген төлемдердің қымбаттауы. Екіншісі балабақшаның жөндеу мен жабдық алуды кейінге қалдыруы. Үшіншісі кей кәсіпкердің жаңа орын ашудан бас тартуы. Ең ауыр сценарий шығыны көп, бала саны аз шағын бақшаның жабылуы. Бірақ жаппай жабылу басталды деген сенімді жалпыреспубликалық дерек жоқ. Сондықтан мұны дәлелденген жағдай емес, қаржылық қысымнан туатын ықтимал қауіп ретінде бағалау керек.
Өңірлердегі тәжірибе жеке сектордың қаншалық маңызды екенін дәлелдейді. Қызылорда облысында 651 мектепке дейінгі ұйымның 444-і жекеменшік. Олардағы балалар саны 30 272, ал мемлекеттік ұйымдарда 18 968 бала тәрбиеленеді. 2025 жылы аймақта жаңадан ашылған 89 балабақшаның 85-і жеке сектордың үлесінде болды. Олар 5 904 орын ұсынды. Егер мұндай өңірде жаңа жекеменшік бақшалар ашылмаса, қосымша орын мәселесін мемлекеттік бюджет есебінен шешуге тура келеді.
Кәсіпкерлерге түсетін қысым салықпен шектелмейді. 2027 жылдан бастап мектепке дейінгі ұйымдарға кезең-кезеңімен лицензиялау енгізіледі. Білім саласындағы бақылау органдарының мәліметінше, рұқсат алу жұмысы бірнеше жылға жоспарланған. Қауіпсіз ғимарат, санитариялық және өртке қарсы талап, бейнебақылау, жабдық, педагогтердің біліктілігі сияқты мәселелер тексеріледі. Бұл балалар мүддесі үшін қажет. Бірақ талапты орындау үшін жаңа шығын жұмсалатыны да анық. Демек кей балабақша алдағы жылы бір мезгілде салықтық және ұйымдастырушылық өзгеріске бейімделуге мәжбүр болады.
Баланың қауіпсіздігін салық жеңілдігіне айырбастауға болмайды. Жекеменшік балабақша мемлекеттік тапсырыс алса, қаражаттың мақсатты жұмсалуын дәлелдеуі, тәрбиешілерге лайықты жағдай жасауы және қауіпсіздік талаптарын орындауы тиіс. Кәсіпкерлердің уәжін тыңдау сапаны бақылауды әлсірету деген сөз емес. Керісінше, мемлекет талапты қатайтса, соған жетудің нақты жолын, мерзімін және шығынын да есептегені жөн. Әсіресе өңірдегі шағын ұйымдарды ірі қалалардағы табысы жоғары балабақшалармен бір өлшемге салуға болмайды.
Шешімнің басты бағыты мемлекеттік тапсырыстың құнын ашық есептеу. Онда тамақ, еңбекақы, жалдау, жөндеу, қауіпсіздік және жаңа салық міндеттемелері қаншалық ескерілгені көрсетілуі керек. Екінші мәселе шынымен көрсетілген қызмет үшін жұмсалған шығынның салықтық есебі. Үшінші бағыт лицензиялауға дайындық кезінде тәрбиешілердің біліктілігін арттыруды қолжетімді ету. Мұндай қадамдар кәсіпкерді кез келген салықтан босатуды емес, мемлекет пен жеке сектор арасындағы міндеттерді әділ бөлуге мүмкіндік береді.
Сонымен, жекеменшік балабақшалар жаппай жабылады деп кесіп айтуға негіз жоқ. Бірақ кәсіпкерлердің наразылығын жай ғана салық төлеуден қашу деп қабылдау да мәселенің мәнін ашпайды. Қазақстандағы мектепке дейінгі ұйымдардың жартысынан көбі жеке секторға тиесілі. Мемлекет олардың көмегімен мыңдаған балаға орын ұсынып отыр. Сондықтан жаңа Салық кодексінің тиімділігі қазынаға қанша қаржы түскенімен ғана өлшенбеуі тиіс. Ең маңыздысы, сол өзгерістерден кейін балабақша орны қолжетімді, тәрбиеші еңбегі лайықты төленетін, ал балалар қауіпсіз ортада тәрбиеленетін жүйе сақтала ма. Салық реформасының әлеуметтік бағасы осы сұрақтың жауабынан көрінеді.