30,5 трлн теңге әсерлі естіледі.
Қазақстандықтардың банктердегі жинағы 30,5 трлн теңгеден асты. Сегіз айда халықтың депозиті 8,3 пайызға өскен. Бұл көрсеткішті банктер халықтың қаржы жүйесіне сенімі артты деп түсіндіре алады. Бірақ жалпы соманың ішкі құрылымы мүлде басқа сұрақ туғызады: осы ақшаның қанша бөлігі қарапайым салымшыларға тиесілі?
Жаңа дерекке қарағанда, халық депозиттерінің 45 пайызы қалдығы 20 млн теңгеден асатын шоттарда жатыр. Яғни банктегі әр 100 теңгенің 45 теңгесі ауқатты салымшылардың қолында. Бұл депозит нарығының өсуі бүкіл халықтың бірдей байып жатқанын білдірмейтінін көрсетеді.
30,5 трлн теңге әсерлі естіледі. Алайда орташа көрсеткіш нақты жағдайды жасырады. Бір адамның шотында 100 мың теңге, екіншісінде 100 млн теңге жатса, статистика екеуін де салымшы ретінде санайды. Бірақ банктің ресурсына және табысына олардың ықпалы бірдей емес.
Ірі салымшылар тек жалпы депозит көлемінің жартысына жуығын ұстап отырған жоқ. Олар банктер үшін тұрақты теңгелік қорландырудың 56 пайызын қамтамасыз етеді. Қарапайым тілмен айтқанда, банктердің ұзақ мерзімге пайдалана алатын халық ақшасының басым бөлігі аз ғана ірі шоттарға тәуелді.
Бұл банктер үшін әрі мүмкіндік, әрі тәуекел. Бір жағынан, ірі салым ұзақ мерзімді несие беруге қажетті тұрақты ресурс қалыптастырады. Екінші жағынан, ақшаның аз ғана топтың қолында шоғырлануы банкті сол клиенттердің шешіміне тәуелді етеді. Бірнеше ірі салымшы қаражатын басқа банкке немесе валютаға ауыстырса, қорландыру құрылымы тез өзгеруі мүмкін.
Сондықтан банктер ірі клиенттерді ұстап қалуға ерекше мүдделі. Жоғары мөлшерлеме, жеке қызмет көрсету, арнайы кеңесші және жеңілдетілген шарттар алдымен үлкен ақшасы бар салымшыға ұсынылады. Банк үшін бұл қисынды коммерциялық шешім. Бірақ осындай саясат депозит нарығындағы теңсіздікті одан әрі күшейтуі мүмкін.
Шотында 1 млн теңгеге дейін ақшасы бар азаматтардың қаражатының жартысынан көбі ағымдағы шоттарда сақталады. Мұндай ақша көбіне күнделікті төлемге, азық-түлікке, коммуналдық қызметке және аударымға жұмсалады. Ол жинақ ретінде ұзақ жатпайды және иесіне депозиттік табыс әкелмейді.
Яғни шағын салымшы банк қосымшасын белсенді пайдаланады, төлем жасайды, ақша аударады және картасын күн сайын қолданады. Бірақ банктің тұрақты ресурс базасын қалыптастыратын негізгі топқа кірмейді. Ол банкке клиенттік белсенділік береді, ал ірі салымшы банкке ақша береді.
Осы айырмашылық банктердің өнім саясатына да әсер етеді. Қаржы ұйымы шағын жинағы бар адамға ақшасын көбейтетін түсінікті құрал ұсынудың орнына, оны төлем қызметтерінің тұрақты тұтынушысы ретінде қабылдауы мүмкін. Ал ірі клиентке арналған депозит пен қызмет көрсету шарттары әлдеқайда тартымды болады.
Мәселе бай азаматтың банкте көп ақша ұстауында емес. Бұл оның заңды құқығы. Мәселе - банк жүйесінің тұрақтылығы барған сайын тар шеңбердегі салымшыларға сүйеніп бара жатқанында және осы тәуелділіктің салдары көпшілікке ашық түсіндірілмейтінінде.
Халық депозиттерінің банктер міндеттемелеріндегі үлесі де өсіп келеді. 2025 жылдың бірінші тоқсанынан 2026 жылдың екінші тоқсанына дейін бөлшек депозиттердің үлесі 45,8 пайыздан 47,6 пайызға көтерілген. Демек, банктер өз жұмысын қаржыландыруда халық ақшасына көбірек сүйене бастады.
Сонымен бірге мерзімді және жинақ депозиттерінің үлесі бір жарым жылда 15,6 пайыздан 30,9 пайызға дейін өскен. Бұл банктер үшін жақсы көрсеткіш, өйткені мұндай ақша ағымдағы шоттағы қаражатқа қарағанда тұрақтырақ. Алайда осы тұрақты ақшаның 56 пайызын ірі салымшылар ұстап отыр.
Банктердің негізгі қайшылығы осында. Олар қорландыруды тұрақты еткісі келеді, бірақ тұрақтылық үшін ауқатты клиентке тәуелді болады. Ірі салымшыны жоғалтпау үшін банк депозит мөлшерлемесін тез төмендете алмайды. Ал қымбат депозит банктің несие бағасына да қысым жасайды.
Сегіз айда теңгелік депозиттер 12,2 пайызға өсіп, 24,7 трлн теңгеге жетті. Валюталық салымдар 5,6 пайызға азайып, 5,9 трлн теңгені құрады. Нәтижесінде депозиттердің долларлану деңгейі 22 пайыздан 19,2 пайызға түскен. Жалпы нарықта теңгеге сенім артқандай көрінеді.
Бірақ ірі шоттарда жағдай өзгеше. 20 млн теңгеден көп қаражаты бар салымшылардың депозиттерінде валютаның үлесі 32,1 пайызға жетеді. Басқа топтарда бұл көрсеткіш шамамен 8-10 пайыз ғана. Демек, ірі салымшы тәуекелді теңге мен валютаға бөліп, ақшасын белсенді қорғай алады.
Валюталық қаражаттың 95 пайызы мерзімсіз депозиттер мен ағымдағы шоттарда жатыр. Мұндай ақша қажет кезде тез қозғалады. Сондықтан ірі салымшылар банктерге тұрақты теңгелік ресурс бергенімен, олардың валюталық қаражаты әлдеқайда мобильді. Бұл банктер үшін қосымша шоғырлану тәуекелін туғызады.
Мұның қарапайым клиентке қандай қатысы бар? Банк ірі салымшыларды ұстап қалу үшін депозит мөлшерлемесін жоғары деңгейде сақтаса, қорландыру құны баяу төмендейді. Қорландыру қымбат болса, несиенің арзандауы да созылады. Осылайша аз ғана ірі клиент үшін бәсеке бүкіл нарықтағы несие бағасына ықпал етуі мүмкін.
Жыл басынан бері жеке тұлғалардың теңгелік депозиттері бойынша орташа мөлшерлеме 15,3 пайыздан 14,6 пайызға ғана төмендеген. Осы кезеңде базалық мөлшерлеме 18 пайыздан 16,25 пайызға түсті. Яғни ақша-кредит жағдайы жұмсарғанымен, банктер депозит бағасын соған сай жылдам түсірмеген.
Бұған ірі салымшы үшін бәсеке де әсер етеді. Банк мөлшерлемені күрт азайтса, үлкен қаражат басқа қаржы ұйымына ауысуы мүмкін. Сондықтан банк табысын қорғау мен ірі клиентті ұстап қалудың арасында таңдау жасайды. Ал бұл шығынның бір бөлігі несие алушы төлейтін пайызда қалуы ықтимал.
Банктер депозит нарығы туралы есеп бергенде тек жалпы соманы көрсетумен шектелмеуі керек. Қаражаттың қанша бөлігі шағын, орта және ірі шоттарға тиесілі екені тұрақты жарияланғаны дұрыс. Сонда қоғам депозит өсімінің шынайы кімнің есебінен қалыптасқанын көре алады.
Қаржы ұйымдары шағын жинақты да тұрақты ресурсқа айналдыруға мүдделі болуы тиіс. Ол үшін шарттары түсінікті, толықтыруға ыңғайлы, ақшаның бір бөлігін қажет кезде алуға болатын және жасырын шектеуі жоқ өнімдер керек. Қарапайым азаматқа депозит ашуды ұсыну жеткіліксіз, оның жинақтауды үзбей жалғастыруына жағдай жасау қажет.
Банк үшін миллиондаған шағын салымшы бір ірі клиентке қарағанда басқаруға күрделірек. Бірақ кең әрі әртараптанған депозит базасы ұзақ мерзімде қауіпсіз. Қаражат неғұрлым көп адамның арасында бөлінсе, бір клиенттің кетуі банкке соғұрлым аз әсер етеді.
Депозиттердің 30,5 трлн теңгеге жетуі қаржы жүйесінің қуатын көрсетеді. Ал сол ақшаның 45 пайызы 20 млн теңгеден асатын шоттарда шоғырлануы қоғамдағы жинақ мүмкіндігінің қаншалықты әркелкі екенін аңғартады. Банктер бірінші санды мақтанышпен айтып, екінші санды үнсіз қалдырмауы керек.
Бүгінгі басты мәселе халықтың банкте қанша ақша ұстап отырғанында емес. Негізгі сұрақ - банк жүйесінің тұрақтылығы қаншалықты кең әлеуметтік базаға сүйенеді? Егер тұрақты қорландырудың жартысынан көбі ірі салымшыларға тәуелді болса, депозит нарығының рекордтық өсімін бүкіл халықтың қаржылық әл-ауқаты деп көрсетуге болмайды.