Қазақстанның қысы неге жылып барады? Аяз жоғала ма, әлде бізді одан да қауіпті ауа райы күте ме?

«Бұрын желтоқсанда қар қалың жататын, қазір жаңбыр жауатын болды» деген сөзді еліміздің әр өңірінен естиміз. Біреулер мұны климат өзгергенінің дәлелі санайды, енді біреулер қыстың қақ ортасында отыз градус аяз болғанын алға тартады. Шын мәнінде, екі пікірдің де осал тұсы бар. Бір күнгі жылы ауа райы жаһандық жылынуды дәлелдемейді, ал бір аптаға созылған боран оны жоққа шығармайды. Ғалымдар бір маусымды емес, ондаған жыл бойы өлшенген температураны салыстырады. Сол мәлімет Қазақстанның жылып келе жатқанын анық көрсетіп отыр, деп жазады Sn.kz ақпарат порталы.

Мұны бұрынғы болжам емес, жаңартылған бақылау нәтижелері дәлелдейді. «Қазгидромет» 2026 жылғы қыркүйекте жариялаған мәліметінде 1976–2025 жылдар аралығында Қазақстанның орташа жылдық температурасы әр онжылдықта 0,40 градусқа көтерілгенін көрсетті. Жер шарындағы орташа қарқын осы кезеңде шамамен 0,18–0,20 градус болған. Демек еліміз екі есеге жуық жылдамырақ жылып жатыр. Бұрынғы ресми материалдарда кездесетін онжылдықтағы 0,32 градус та қате емес, бірақ ол өзге бақылау кезеңіне негізделген есеп. Уақыт аралығын көрсетпей, бұл екі санды салыстыруға болмайды.

Тағы бір дәлел 2025 жылдың қорытындысында жатыр. «Қазгидрометтің» мәліметінше, ол 1941 жылдан бергі бақылау тарихындағы Қазақстанның ең жылы қысы болып тіркелді. Орташа температура 1991–2020 жылдардағы нормадан 2,11 градус жоғары шықты. Ал 1961–1990 жылдармен салыстырғанда ауытқу 2,96 градусқа жеткен. Бұл көрсеткіштердің әртүрлі болуы қайшылық емес. Себебі кейінгі климаттық норма бұрынғы кезеңге қарағанда өзі де жылырақ. Мұнда бір маңызды жайт бар. Бір жылдағы температура ауытқуы мен жарты ғасыр бойғы жылыну жылдамдығы екі түрлі өлшем, оларды өзара шатастыруға болмайды.

Қыстың соңғы нәтижелері де осы үрдісті айқындайды. 2024–2025 жылғы қыс ел бойынша қалыпты деңгейден 2,7 градус жылы өтті. Қостанай мен Солтүстік Қазақстан облыстарының кей бөлігінде айырмашылық бес градусқа жетті. Ал 2025–2026 жылғы қыс «Қазгидрометтің» маусымдық есебі бойынша нормадан 1,9 градус жылы болды. Түркістан облысында ауытқу 4,4 градусқа жеткенімен, Маңғыстау мен еліміздің қиыр шығысында ауа температурасы қалыпты деңгейге жақын болды. Бұл да жылынудың бүкіл елде біркелкі жүрмейтінін көрсетеді.

Осы жерде «аяз енді жоғала ма?» деген сауал туады. Жоқ, Қазақстанда алдағы жылдары да минус отыз, тіпті одан төмен температура тіркелуі мүмкін. Құрлықтың ортасындағы елімізге Арктикадан суық ауа массалары әлі де жетеді. Алайда олардың келуі климаттың ұзақ мерзімді бағытын өзгертіп жібермейді. Климат дегеніміз әр қыстың бірдей өтуі емес, суық пен жылудың ондаған жылдық арақатынасы. Орташа температура жоғарылаған сайын аса суық күндердің үлесі қысқаруы ықтимал, бірақ олардың мүлде жоғалуы күтілмейді.

Неліктен Қазақстан соншалық тез жылынады? Басты себеп бүкіл әлемдегі парниктік газдар мөлшерінің өсуінде. Атмосферада ұсталып қалатын жылу көбейген сайын құрлықтағы ауа да қызады. Қазақстан мұхиттардан шалғайда орналасқан. Су баяу жылынып, баяу суынса, құрлық температура өзгерісіне жылдамырақ жауап береді. Бұған қар жамылғысының әсері қосылады. Ақ қар күн сәулесінің едәуір бөлігін кері шағылыстырады, ал қар еріп, қара топырақ ашылғанда жер жылуды көбірек сіңіреді. Осы құбылыстар бастапқы жылынуды күшейте алады.

Ең сезімтал өзгеріс қарға қатысты. Қалың қар жай ғана қысқы көрініс емес, көктемде топыраққа сіңетін және өзенге құятын су қоры. Қар аз түссе, егінге қажет ылғал жетіспеуі мүмкін. Ал қалың қар қыс ортасында жылымыққа ұшырап, еріген су қайта қатса, мұз қабаты пайда болады. Бұл мал жайылымына, жол қатынасына және қаланың күнделікті тіршілігіне қиындық туғызады. Жаңбыр мен қардың алмасуы кейде су тапшылығы мен көктайғақ қаупін бір маусымның өзінде қатар арттырады.

Соңғы қыс осы айырмашылықты жақсы көрсетті. 2025–2026 жылғы маусымда республика бойынша жауын-шашын климаттық нормадан орта есеппен 20 миллиметр аз болды. Елдің көптеген өңірінде қыс құрғақ өтті. Демек қыс жылы болғанымен, ылғал міндетті түрде көбейген жоқ. Ал климаттық модельдер болашақта қысқы жауын-шашынның кей өңірлерде артуы мүмкін екенін болжайды. Қайшылық жоқ. Ұзақ мерзімді болжам мен нақты бір маусымдағы жағдай әртүрлі. Оның үстіне ауа жылынғанда бұрын қар түрінде түсетін жауынның бір бөлігі жаңбырға айналуы мүмкін.

Қазақстан үшін ең қауіпті салдардың бірі – көктемгі тасқын. 2024 жылғы апат кезінде елде 120 мыңнан астам адам қауіпсіз жерге көшірілген. Үкімет мыңдаған үйдің су астында қалғанын хабарлады. Бұл апатты тек климаттың жылынуынан болды деп түсіндіру ғылыми тұрғыдан дұрыс емес. Оның ауқымына қыста жиналған қар, топырақтың тоңдануы, күрт жылымық, нөсер, өзен арнасының жағдайы және қорғаныс құрылыстарының дайындығы бірге әсер етті. Бірақ ауа райының тез құбылуы осындай қатерлерді алдын ала есептеуді қиындататыны анық.

Екінші қауіп бұған қарама-қарсы көрінеді. Ол – құрғақшылық. Қар ертерек кетсе, топырақ көктемнің алғашқы апталарында ылғалды болуы мүмкін, бірақ жазда су тапшылығы басталады. Температура жоғарылаған сайын жерден булану күшейеді. Жауын-шашын мөлшері өзгермесе де, өсімдікке жететін ылғал азаюы ықтимал. Қазақстанның солтүстігіндегі астық өсірушілер үшін көктемгі су қоры мен жаздағы құрғақ күндер шешуші мәнге ие. Оңтүстік пен батыста жайылым, суармалы егіншілік және малға су жеткізу мәселесі күрделене түседі.

Әрине, жылы кезеңнің ұзаруы кейбір мүмкіндік те береді. Өсімдіктің өсу маусымы ұзақ болса, солтүстік өңірлерде бұрын қиын болған дақылдарды өсіруге жағдай тууы мүмкін. Бірақ ұзақ маусым өздігінен мол өнім әкелмейді. Ылғал, топырақ құнары және қолайлы ауа райы қатар қажет. Көктем ерте басталып, кейін бір түнде үсік жүрсе, гүлдеген жеміс ағашы зақымданады. Ал жазғы аптап астықтың толысуын тежей алады. Сондықтан ауыл шаруашылығына ескі күнтізбеден гөрі нақты ауа райы мен топырақ ылғалын ескеретін тәсіл керек.

Таудағы өзгеріс жазықтағыдан да күрделі. Дүниежүзілік метеорологиялық ұйымның 2025 жылға арналған есебінде биік таулы Азияда бақылауға алынған 23 мұздықтың барлығы мұз массасын жоғалтқаны көрсетілген. Бұл Қазақстандағы барлық мұздық толық еріді деген сөз емес, аймақтағы бақылау нүктелерінің нәтижесі. Тянь-Шаньдағы мұздықтардың кемуі өзен ағысына әсер етуі мүмкін. Алғашқы кезде еріген су уақытша көбейеді, бірақ ұзақ мерзімде мұз қоры азайса, жазда өзенді толықтыратын су да кемиді. Бұл әсіресе суармалы шаруашылық пен елді мекендер үшін маңызды.

Жылы қыс қалаларға да жаңа сынақ әкеледі. Күндіз еріген қар түнде қайта қатқанда жол мен тротуар көктайғаққа айналады. Су сіңген асфальт қайта-қайта қату мен еруден тез бұзылады. Ғимараттың шатырына, жылу желісіне және су ағатын құбырға түсетін салмақ та өзгереді. Әрине, кей қыста жылытуға жұмсалатын отын азаюы мүмкін. Бірақ бұл үнем көктайғақпен күресу, жол жөндеу немесе тасқыннан қорғану шығынын міндетті түрде өтейді деген сөз емес.

Мұның барлығы экономикаға да әсер етеді. Фермер егісті суаруға көбірек қаржы жұмсаса, өнімнің өзіндік құны өседі. Су қоймасындағы қор азайса, өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы арасында суға сұраныс күшейеді. Қалада жол жиі бұзылса немесе тасқыннан үйлер зардап шексе, шығынды бюджет пен тұрғындар көтереді. Сондықтан климаттың өзгеруін тек табиғатты қорғау мәселесі деп қарау жеткіліксіз. Ол азық-түлік бағасына, коммуналдық қызметке, сақтандыруға және мемлекеттік қаржының жұмсалуына да ықпал етеді.

Ал болашақ не көрсетеді? Қазақстанның халықаралық климаттық міндеттемелерінде пайдаланылған модельдер бойынша орташа температура 2030 жылға қарай 1,7–1,9 градусқа, 2050 жылға қарай 2,4–3,1 градусқа көтерілуі мүмкін. Ғасыр соңындағы өсім шығарындылар сценарийіне байланысты 3,2–6 градус аралығында бағаланады. Бұл бүгінгі температураға ертең сонша градус қосылады деген сөз емес. Әңгіме модельдер қолданған бастапқы кезеңмен салыстырғандағы ұзақ мерзімді өзгеріс туралы. Болашақтағы нақты нәтиже адамзаттың парниктік газдарды қаншалық азайтатынына да байланысты.

Мұндай болжамды естігенде «Қазақстанда аяз мүлдем болмайды» деп ойлау жаңсақ. Негізгі қауіп қыс мезгілінің біржола жоғалуында емес, қалыптасқан тіршілік тәртібінің өзгеруінде. Су қоймасы бұрынғы мерзіммен толмауы мүмкін, егін ертерек себіледі, бірақ үсік қаупі сақталады. Қаланың жаңбыр суын әкететін жүйесіне түсетін салмақ өзгереді, ал тау өзендері жазда азаюы ықтимал. Демек климатқа бейімделу тек экологтардың жұмысы емес. Оған ауыл шаруашылығы, коммуналдық қызмет, құрылыс, су шаруашылығы және төтенше жағдай салалары бірдей қатысуы тиіс.

Ең қажет қадам – су мен ауа райы жөніндегі деректі нақты шешімге айналдыру. Өзендердің деңгейін тұрақты бақылау, қар қорын алдын ала өлшеу, елді мекендердегі арықтар мен су өткізу құрылыстарын жаңарту, егістікте суды үнемдеу және табиғи апат туралы ескертуді халыққа дер кезінде жеткізу қажет. Үй салғанда су басу қаупін, жол жобалағанда қату мен ерудің жиілігін ескерген жөн. Мұндай шаралардың құны бар, бірақ апаттан кейін баспана мен инфрақұрылымды қайта салу одан әлдеқайда қымбатқа түсуі мүмкін.

Қорыта айтқанда, Қазақстанның қысы жоғалып бара жатқан жоқ, оның сипаты өзгеріп жатыр. Қатты аяз да, боран да болады. Бірақ ұзақ мерзімді өлшемде ел жылына түсуде, ал қардың түсуі мен еру уақыты, көктемгі су және жазғы құрғақшылық арасындағы байланыс күрделеніп келеді. Сондықтан басты сұрақ биыл желтоқсанда қанша градус болатынында ғана емес. Ең маңыздысы – ертеңгі климатқа қалаларымыз, егіншілігіміз және су жүйеміз қаншалық дайын екені.