Жалақы салығын «бір басумен» есептеу бюджет кірісін арттыра ма?

Ай сайын жалақы төлейтін кәсіпкер үшін жұмыс қызметкердің есепшотына ақша аударумен аяқталмайды. Оның артында жеке табыс салығы, зейнетақы жарналары, медициналық сақтандыру мен әлеуметтік аударымдардың есебі тұрады. Әр төлемнің өз тәртібі, мөлшерлемесі және мерзімі бар. Бір дерек қате енгізілсе, бухгалтер есепті қайта түзетеді, ал төлем кешіксе, қосымша қиындық туындайды. Қазақстанда осы жұмысты жеңілдету үшін жалақыға қатысты міндетті төлемдерді автоматты есептейтін жаңа қызмет сынақтан өткелі отыр, деп жазады Sn.kz ақпарат порталы.

Қаржы министрінің міндетін атқарушы 2026 жылғы 30 қазанда №728 бұйрыққа қол қойды. Құжат «Бір басумен есептеу» пилоттық жобасының тәртібін бекітеді. Ең алдымен мерзімін дұрыс түсінген жөн. Ереже 17 қарашадан күшіне енеді, бірақ 1 қазаннан бастап пайда болған салық міндеттемелеріне қолданылады. Сынақ 31 желтоқсанда аяқталуға тиіс. Демек 10 қарашадағы жағдай бойынша жаңа тәртіп барлық кәсіпорында іске қосылып кеткен жоқ. Оған қатысу ерікті, ал сынақ нәтижесіне қарай кейін қандай шешім қабылданатыны әзірге белгісіз.

Жобаның мақсаты салық мөлшерлемесін өзгерту емес. Мемлекет жұмыс беруші қазірдің өзінде есептеп, аударуға міндетті сомаларды бір жерден анықтауды ұсынады. Жүйеге мемлекеттік кірістер органдары, салық агенттері және екінші деңгейдегі банктер қатысады. Салық агенті дегеніміз көбіне қызметкеріне табыс төлейтін жұмыс беруші. Ол өз міндетін компьютерге түгел тапсырып қоймайды. Жүйе есеп ұсынады, ал мәліметтің дұрыстығын қарап, төлемді растау жауапкершілігі кәсіпорынның өзінде қалады.

Қызмет қалай жұмыс істейді? Кәсіпкер салық төлеушінің жеке кабинетіне кіріп, қызметкердің жеке сәйкестендіру нөмірін және есептелген жалақысын енгізеді. Қажет болғанда салық салу тәртібі мен шегерімге қатысты мәліметті де көрсетеді. Жүйе Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің ақпараттық базасынан қызметкердің әлеуметтік мәртебесін тексереді. Содан кейін әр міндетті төлемді есептеп, нәтижесін жұмыс берушіге көрсетеді. Ол тексеріп мақұлдаған соң банкке жіберілетін төлем тапсырмалары қалыптасады.

Есепке жеке табыс салығы, міндетті зейнетақы жарнасы, қажет болса кәсіптік зейнетақы жарнасы, әлеуметтік аударымдар, әлеуметтік салық, медициналық сақтандыру жарналары мен аударымдары және жұмыс берушінің зейнетақы жарнасы кіреді. Бұлардың бәрі қызметкердің жалақысынан бірдей ұсталмайды. Бір бөлігін жұмысшы табысынан төлесе, екіншісін жұмыс беруші өз қаражаты есебінен аударады. Сондай-ақ олардың барлығы тікелей мемлекеттік бюджетке түспейді. Зейнетақы, медициналық сақтандыру және әлеуметтік сақтандыру қорларына арналған қаражаттың есебі бөлек жүргізіледі.

Мысалы, он бес адам істейтін шағын наубайхананы алайық. Әр қызметкердің еңбекақысы, салықтық шегерімі мен әлеуметтік жағдайы бірдей болмауы мүмкін. Бірінің табысы ай ішінде өзгерсе, екіншісіне қосымша ақы есептеледі. Бұрын бухгалтер әр қызметкер бойынша қажетті аударымдарды анықтап, тиісті құжаттарды әзірлейді. Жаңа қызмет осы есептеудің елеулі бөлігін автоматтандыруға арналған. Бірақ наубайхана иесі қаражаты жеткілікті екенін тексермесе немесе есепті уақытында бекітпесе, бір басу төлемді өздігінен жүргізбейді.

Сондықтан бұл жаңалықты «енді салық төлеудің қажеті жоқ» дегендей қабылдауға болмайды. Өзгеретін нәрсе төлемнің заңдық міндеті емес, оны орындаудың жолы. Жұмыс беруші есептелген сомамен танысып, электрондық цифрлық қолтаңбасымен немесе заңда рұқсат етілген өзге растау тәсілімен банк құжатын бекітеді. Төлем кері қайтса, жүйе оның мәртебесін көрсетеді. Қайта аудару үшін жаңа тапсырма жасалады. Яғни автоматтандыру кәсіпкерді банктегі қалдықты, төлемнің өткенін және белгіленген мерзімді қадағалаудан босатпайды.

Жобаның тағы бір елеулі тұсы есептілікке қатысты. Бұйрықта қызметкер табысынан туатын барлық тиісті міндеттемелер осы жүйе арқылы толық есептеліп, ұсталып және аударылған кезеңде 200.00 нысанындағы декларацияны сол операциялар бөлігінде тапсырмау мүмкіндігі көзделген. Бұл бухгалтер үшін нақты жеңілдік болуы ықтимал. Бірақ кәсіпорында аталған нысанға енгізілетін басқа міндеттемелер болса, декларация тапсыру міндеті сақталады. Сондықтан «200.00 толық жойылды» деу дұрыс емес. Жеңілдік тек бұйрықта көрсетілген шарттар орындалғанда қолданылады.

Ең қызық сұрақ осыдан басталады. Қызметтің ыңғайлы болуы бюджетке түсетін салықты шынымен көбейте ме? Жауап екі жақты. Бір жағынан, есептеудегі қате азайса, міндетті төлемді кешіктіру немесе қате деректемеге жіберу жағдайлары қысқаруы мүмкін. Кәсіпкерге бірнеше қызметтің арасында дерек көшіріп отырудың қажеті азаяды. Жұмыс беруші өз міндетін орындауға жұмсайтын уақытын үнемдейді. Бірақ бұл әсердің нақты көлемін сынақ аяқталмайынша анық айту мүмкін емес.

Бюджет түсімдерінің бұрыннан өсіп келе жатқаны рас. Мемлекеттік кірістер комитетінің есебі бойынша, 2026 жылғы қаңтар-ақпанда республикалық бюджетке 2 триллион 979 миллиард теңге салық түсті. Бұл өткен жылдың сәйкес кезеңінен 677,5 миллиард теңгеге немесе 29,4 пайызға көп. Жоспар 113,7 пайызға орындалған. Алайда бұл өсім қазан-қарашадағы жаңа жобаның нәтижесі бола алмайды. Екі деректің арасында бірнеше ай жатыр. Оның үстіне аталған түсімдерге корпоративтік табыс салығы мен қосылған құн салығы сияқты ірі көздер де кіреді.

Қаржы органдары 2025 жылы цифрлық құралдардың арқасында 700 миллиард теңгеден астам қосымша салық түсімі болғанын да хабарлады. Бұл көрсеткіш цифрландырудың жалпы әлеуетін сипаттағанымен, оны «Бір басумен есептеу» жобасына телуге болмайды. Ол кезде жаңа қызмет әлі қабылданбаған. Оның үстіне цифрландырудың құрамына тәуекелдерді бақылау, электрондық шот-фактуралар, кедендік рәсімдер және басқа да құралдар кіреді. Жаңа жобаның дербес әсерін есептеу үшін қызметті пайдаланған және пайдаланбаған кәсіпорындардың нәтижесін салыстырған жөн.

Тағы бір шектеу бар. Егер кәсіпкер қызметкерін мүлде ресми тіркемесе немесе жалақысының бір бөлігін қолма-қол, құжатсыз төлесе, жаңа жүйе жасырылған соманы өзі тауып бере алмайды. Ол жұмыс беруші енгізген мәлімет пен мемлекеттік базадағы мәртебеге сүйенеді. Сондықтан жасырын еңбекақыға қарсы күресте бір есептегіш жеткіліксіз. Еңбек шарттарын тіркеу, қаржылық мәліметтерді заң шеңберінде салыстыру, қызметкерлердің шағымдарын қарау және салықтық бақылаудың өзге тетіктері бұрынғыша қажет болады.

Дегенмен есептің жеңілдеуі кей жұмыс берушіні жалақыны ресми көрсетуге ынталандыруы мүмкін. Шағын кәсіпкер бухгалтерлік қызметке қомақты ақша жұмсай алмаса, салық рәсімінің күрделілігі оған қосымша ауыртпалық әкеледі. Міндетті төлемдердің бәрін бір жерден түсінікті көру осы кедергінің бір бөлігін азайтады. Бұл әсіресе бірнеше қызметкері бар дүкен, шеберхана, дәмхана немесе қызмет көрсету орны үшін маңызды. Бірақ осы әсерді салықтың өз мөлшері, жұмыс күшінің құны және кәсіпорынның табысымен бірге бағалау керек.

Қызметкер үшін де пайдасы болуы ықтимал. «e-Salyq Azamat» қосымшасындағы «Салықтық әмиян» мен «Қызметкердің еңбекақысы» бөлімдері арқылы бұрыннан есептелген табыс салығы мен әлеуметтік төлемдер жөніндегі мәліметті қарауға болады. Жаңа жоба жұмыс берушінің есебін біріздендірсе, мұндай ақпараттағы сәйкессіздіктерді табу оңайлауы мүмкін. Алайда қосымшада санның көрсетілуі ақша тиісті қорға уақтылы түсті дегенді әрдайым білдірмейді. Қызметкер есептеуді, нақты аударымды және қордағы жазбаны ажыратып тексергені дұрыс.

Сенім мәселесі деректің дұрыстығына да байланысты. Мемлекеттік жүйе қызметкердің әлеуметтік мәртебесін дұрыс анықтамаса, оған тиесілі жеңілдік қолданылмай қалуы мүмкін. Бұйрық мұндай қателерді түзетуге мүмкіндік береді. Жалақы қате енгізілген, қайта есептелген немесе қосымша сыйақы төленген жағдайда да түзету жасалады. Бірақ қате автоматты түрде түзеліп кетпейді. Оны анықтау, тиісті өзгеріс енгізу және төлемнің соңғы нәтижесін бақылау жұмысы бәрібір талап етіледі. Қызметкердің жеке деректерін қорғау да осы үдерістің міндетті шарты.

Еріктілік қағидасының өзіндік мәні бар. Кәсіпорын қызметке қосылып, кейін ыңғайсыз деп тапса, оны пайдалануды тоқтата алады. Ол үшін мемлекеттік кірістер органына арнайы хабарлама жіберу міндеті қарастырылмаған. Бұрын осы қызмет арқылы орындалған төлемдер заңды тәртіппен есепке алынады, ал кейінгі міндеттемелер әдеттегі жолмен жүргізіледі. Бұл бизнеске сынақ жүргізуге мүмкіндік береді. Бірақ мемлекет үшін нәтижені бағалау күрделене түседі, өйткені оған көбіне цифрлық қызметті пайдалануға дайын кәсіпорындар қатысуы мүмкін.

Жобаның табысты болғанын анықтау үшін тек тіркелген қатысушылар санын жариялау жеткіліксіз. Қанша төлем уақытында өтті, қаншасы банк арқылы кері қайтты, қанша қате түзетілді, есеп дайындауға жұмсалатын уақыт қаншалық қысқарды деген дерек керек. Бұған қоса қызметті пайдаланған кәсіпорындарда төленбей қалған міндеттемелер азайды ма, әлде тек бұрынғы төлемдер басқа жолмен жүрді ме деген мәселе тексерілуі тиіс. Егер жиналған салық сол күйінде қалып, кәсіпкердің есеп жүргізу шығыны азайса, мұның өзі маңызды нәтиже.

Қысқа сынақ мерзімі де ескерілуі керек. Ережелер қарашаның ортасында күшіне еніп, желтоқсанның соңына дейін ғана жұмыс істейді. Сондықтан кәсіпкерлердің бейімделуі, дерекқорлардың байланысы және банктермен төлем алмасу алғашқы апталарда сыналады. 2027 жылдан бастап қызмет бүкіл ел үшін міндетті болады деп айтуға негіз жоқ. Алдымен техникалық ақаулар, заңдық жауапкершілік және есептілік жеңілдігінің іс жүзінде қалай жұмыс істегені бағалануы қажет.

Салық жинауды жақсартудың тиімді жолы әрдайым жаңа мөлшерлеме енгізу емес. Кейде кәсіпкердің бұрыннан бар міндетін орындауын жеңілдету де нәтижелі болуы мүмкін. Бірақ «бір басу» деген атаудың өзі мәселені шешпейді. Еңбекақы дұрыс көрсетіліп, жеңілдіктер дұрыс есептеліп, банк аударымды уақытында орындағанда ғана қызметтің пайдасы көрінеді. Ал жасырын жалақыны анықтау, заңсыз жұмыспен қамтуды қысқарту және салықтан жалтаруды тежеу үшін өзге бақылау тетіктері керек.

Қорыта айтқанда, жаңа пилоттың басты жаңалығы салықты көбейтуде емес, оны есептеу мен аударуды жеңілдетуде жатыр. Бұл өзгеріс төлем тәртібін жақсартып, қателерді азайтса, бюджетке түсетін қаржының тұрақтылығына жанама ықпал етуі мүмкін. Бірақ бүгіннің өзінде қосымша миллиардтар жиналады деп уәде беру ерте. Нақты нәтиже қызметті қанша кәсіпорын пайдаланғанынан ғана емес, қанша міндеттеме уақытында орындалғанынан, қанша шығын үнемделгенінен және қанша қате түзетілгенінен көрінеді. Мемлекет үшін ең пайдалы цифрландыру салық төлеушіге ыңғайлы әрі есепке сенуге болатын жүйе қалыптастырғанда ғана мәнді болады.