Терроризм мен экстремизм: Қазақстан қауіптің алдын алу үшін қандай шаралар қабылдап жатыр?

Қазіргі әлемде терроризм мен экстремизм халықаралық қауіпсіздікке қатер төндіретін өзекті мәселелердің бірі болып отыр. Жаһандану, ақпараттық технологиялардың дамуы және әлеуметтік желілердің ықпалы радикалды идеялардың таралуына жаңа мүмкіндіктер туғызды. Мұндай жағдайда мемлекеттердің алдында қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, азаматтарды қауіпті идеологиядан қорғау және экстремизмнің алдын алу міндеті тұр, деп жазады Sn.kz ақпарат порталы. 

Қазақстанда терроризм мен экстремизмге қарсы іс-қимыл ұлттық қауіпсіздік саясатының маңызды бағыттарының бірі саналады. Бұл бағыттағы жұмыс тек құқық қорғау органдарының қызметімен шектелмейді. Оның құрамына діни сауаттылықты арттыру, жастармен түсіндіру жұмыстарын жүргізу, интернет кеңістігін бақылау, әлеуметтік тұрақтылықты нығайту және радикалды идеологияның ықпалына түскен азаматтарды қоғамға қайта бейімдеу шаралары кіреді.

Терроризм мен экстремизмнің алдын алу – басты міндет

Терроризм мен экстремизм өзара байланысты болғанымен, мағынасы жағынан ерекшеленеді. Экстремизм қоғамдағы қалыптасқан құқықтық тәртіпке қарсы келетін, зорлық-зомбылықты немесе араздықты насихаттайтын радикалды көзқарастармен байланысты. Ал терроризм қоғамдық үрей туғызып, саяси немесе басқа да мақсаттарға жету үшін зорлық-зомбылық әрекеттерін қолдануды білдіреді.

Мамандардың пікірінше, мұндай қауіптердің алдын алу үшін олардың салдарымен күресіп қана қоймай, пайда болуына ықпал ететін себептерді де зерттеу қажет. Әлеуметтік мәселелер, сапалы білімге қолжетімділіктің шектеулі болуы, ақпараттық сауаттың төмендігі және қоғамнан оқшаулану кейбір азаматтардың радикалды идеяларға қызығушылығын арттыруы мүмкін.

Қазақстанда терроризмге қарсы іс-қимылдың құқықтық негізі қалыптасқан. Бұл бағыттағы мемлекеттік саясат «Терроризмге қарсы іс-қимыл туралы» заңға және басқа да нормативтік-құқықтық актілерге сүйенеді. Ұлттық қауіпсіздік комитеті терроризмге қарсы іс-қимылды үйлестіруге қатысса, құқық қорғау органдары мен жергілікті атқарушы органдар өз құзыреті шегінде профилактикалық шараларды жүзеге асырады.

Қазақстандағы профилактикалық жұмыстар

Терроризм мен экстремизмнің алдын алуда халықтың діни және құқықтық сауаттылығын арттыру маңызды рөл атқарады. Осы мақсатта еліміздің өңірлерінде ақпараттық-түсіндіру топтары жұмыс істейді. Олар тұрғындармен, студенттермен, жастармен және түрлі әлеуметтік топтардың өкілдерімен кездесіп, дін мәселелері, заң талаптары және радикалды идеологияның зардаптары туралы ақпарат береді.

Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі Дін істері комитетінің 2025 жылғы алғашқы жартыжылдық қорытындысы бойынша, ел көлемінде 40 мыңнан астам түсіндіру іс-шарасы ұйымдастырылып, оған 1,5 миллионнан астам адам қатысқан. Сонымен қатар әлеуметтік желілерде 60 мыңнан астам ақпараттық жарияланым орналастырылған.

Бұл көрсеткіштер профилактикалық жұмыстың ауқымын аңғартады. Дегенмен сарапшылар мұндай шаралардың нәтижесін тек өткізілген кездесулер мен жарияланған материалдар саны арқылы бағалауға болмайтынын атап өтеді. Ең маңыздысы – азаматтардың ақпаратты дұрыс қабылдауы, күмәнді мәліметтерді ажырата білуі және өз құқықтары мен міндеттерін түсінуі.

Әлеуметтік желілердегі радикалды идеология қаупі

Қазіргі уақытта интернет экстремистік мазмұндағы ақпараттың таралуы мүмкін негізгі алаңдардың біріне айналды. Әсіресе жастардың әлеуметтік желілерді белсенді пайдалануы ақпараттық қауіпсіздік мәселесін өзекті етіп отыр.

Қазақстан Дін істері комитетінің мәліметінше, 2025 жылдың алғашқы алты айында интернет кеңістігін бақылау нәтижесінде экстремистік мазмұндағы 10 852 материал анықталған. Оның 3 126-сы жойылған. Бұл деректер цифрлық кеңістіктегі профилактикалық жұмыстың маңызын көрсетеді.

Мәселені тек заңсыз контентті бұғаттаумен шешу мүмкін емес. Азаматтар интернеттегі ақпараттың қайдан алынғанын тексеріп, белгісіз дереккөздерге бірден сенбеуді үйренуі керек. Әсіресе жасөспірімдер мен студенттер арасында медиасауаттылықты дамыту маңызды.

Сарапшылар цифрлық қауіпсіздіктің тиімді болуы үшін мемлекеттік органдардың жұмысымен қатар, қоғамның да белсенділігі қажет екенін айтады. Өйткені жалған ақпарат пен радикалды идеяларға қарсы тұрудың маңызды жолдарының бірі – сапалы әрі түсінікті ақпараттың қолжетімді болуы.

Сарапшылар: қоғамдық келісім мен сауаттылықтың маңызы зор

2026 жылғы 28 қаңтарда Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатындағы «Бір ел – бір мүдде» депутаттық тобы «Экстремизм мен радикализмнің алдын алу – қоғамдық келісімнің факторы» тақырыбында пікірталас өткізді.

Отырыс барысында депутаттық топ жетекшісі Нұртөре Жүсіп экстремизм мен радикализмнің пайда болуына әлеуметтік, экономикалық және идеологиялық факторлар әсер ететінін атап өтті. Оның пікірінше, цифрлық кеңістікте радикалды идеялардың таралуына байланысты алдын алу жұмыстарының жаңа тәсілдерін дамыту қажет.

Бұл пікір профилактикалық шаралардың тек қауіптің жолын кесумен шектелмеуі керектігін көрсетеді. Қоғамдағы тұрақтылықты сақтау үшін азаматтардың әлеуметтік жағдайын жақсарту, сапалы білім беру және жастардың қоғамдық өмірге белсенді араласуына мүмкіндік жасау маңызды.

Сонымен қатар 2026 жылғы 29 мамырда Құқық қорғау органдары академиясында экстремизмге қарсы іс-қимылдың басым бағыттарына арналған сарапшылық дөңгелек үстел өтті. Кездесуде цифрлық технологиялар арқылы заңсыз контенттің таралуына қарсы күрес, деструктивті діни ағымдардың алдын алу және құқық қолдану тәжірибесі талқыланды.

Мұндай талқылаулар терроризм мен экстремизмге қарсы күресте сала мамандарының, құқық қорғау органдарының және азаматтық қоғам өкілдерінің өзара байланысы қажет екенін көрсетеді.

Халықаралық тәжірибе және адам құқықтарын қорғау

Терроризмнің трансұлттық сипаты мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықты қажет етеді. Қазақстан халықаралық ұйымдармен бірлесіп, қауіпсіздік, ақпарат алмасу және радикалданудың алдын алу бағытында жұмыс жүргізіп келеді.

2024 жылғы мамырда БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Терроризмге қарсы комитетінің Атқарушы дирекциясы Қазақстанға бағалау сапарын ұйымдастырды. Кездесулер барысында терроризмге қарсы заңнама, халықаралық ынтымақтастық, терроризмді қаржыландыруға қарсы күрес және зорлық-зомбылық экстремизмінің алдын алу мәселелері қарастырылды.

Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, терроризмге қарсы күрес тек жазалау шараларымен шектелмеуі тиіс. Радикалды идеологияның ықпалына түскен адамдарды оңалту, психологиялық көмек көрсету және қоғамға қайта бейімдеу де маңызды.

Бұл ретте адам құқықтарын сақтау мәселесі ерекше назарда болуы қажет. Қауіпсіздікті қамтамасыз ету барысында азаматтардың ар-ождан және діни сенім бостандығы, сөз бостандығы мен заң алдындағы теңдігі қорғалуы тиіс. Кез келген діни көзқарасты немесе өзгеше пікірді экстремизммен теңестіруге болмайды. Құқықтық баға нақты әрекет пен заң талаптарына сүйене отырып берілуі керек.

Қоғамдық қауіпсіздік – ортақ жауапкершілік

Терроризм мен экстремизмнің алдын алуда отбасы мен білім беру ұйымдарының да рөлі зор. Ата-аналар балаларымен ашық сөйлесіп, олардың интернеттегі ақпаратты қалай қабылдайтынына назар аударуы керек. Ал мектептер мен жоғары оқу орындарында құқықтық және медиасауаттылықты дамытуға бағытталған жұмыстар жүргізілгені маңызды.

Бұқаралық ақпарат құралдары да бұл мәселеге жауапкершілікпен қарауы тиіс. Журналистер расталмаған ақпаратты таратпай, қоғамда үрей туғызатын материалдардан аулақ болғаны жөн. Сонымен қатар белгілі бір ұлтты немесе діни топты тұтас айыптау қоғамдық келісімге кері әсер етуі мүмкін.

Қорытындылай келе, терроризм мен экстремизмге қарсы күрес – ұзақ мерзімді әрі жүйелі жұмысты талап ететін күрделі міндет. Қазақстанда бұл бағытта заңнамалық, ақпараттық және профилактикалық шаралар жүзеге асырылып келеді. Алайда олардың нәтижелі болуы мемлекеттік органдардың ғана емес, бүкіл қоғамның белсенділігіне байланысты.

Қауіпсіз қоғам құру үшін азаматтардың құқықтық және діни сауаттылығын арттыру, жастарға сапалы білім беру, ақпараттық қауіпсіздікті күшейту және қоғамдық келісімді сақтау қажет. Өйткені радикалды идеологияға қарсы ең тиімді құралдардың бірі – білімді, саналы және өзара құрметке негізделген қоғам қалыптастыру.