Сыбайлас жемқорлыққа, есірткі бизнесіне және ұйымдасқан қылмысқа қарсы күрес – бір реттік науқан емес, жүйелі әрі үздіксіз жүргізілуі тиіс жұмыс.
Қоғам қауіпсіздігіне төнетін қатерлер тек қылмыс пен құқық бұзушылықтан тұрмайды. Сыбайлас жемқорлық, есірткі бизнесі, адам саудасы, заңсыз қаржы айналымы және ұйымдасқан қылмыстық топтардың әрекеті мемлекеттің тұрақтылығына, экономикасына және азаматтардың әл-ауқатына тікелей әсер етеді. Мұндай қауіптер бір-бірімен тығыз байланысты болғандықтан, оларға қарсы күрес тек құқық қорғау органдарының жұмысы емес, тұтас қоғамның ортақ міндетіне айналуы тиіс, деп жазады Sn.kz ақпарат порталы.
Қазақстанда соңғы жылдары аталған бағыттарда бірқатар заңнамалық және институционалдық шара қолға алынды. Дегенмен халықаралық ұйымдардың зерттеулері қылмыстың алдын алу, мемлекеттік органдардың ашықтығын қамтамасыз ету және азаматтық қоғамның бақылауын күшейту әлі де маңызды екенін көрсетеді.
Сыбайлас жемқорлық – мемлекеттің дамуына кедергіСыбайлас жемқорлық – қоғамның мемлекеттік институттарға деген сенімін әлсірететін негізгі факторлардың бірі. Ол мемлекеттік қаражаттың тиімсіз жұмсалуына, әділетсіз бәсекеге, әлеуметтік теңсіздікке және азаматтардың заң алдындағы теңдігі қағидатының бұзылуына әкелуі мүмкін.
Қазақстанда сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясаттың негізгі бағыттары 2022–2026 жылдарға арналған тұжырымдамада айқындалған. Құжатта жемқорлықтың салдарымен күресуден гөрі оның алдын алуға басымдық беру, мемлекеттік басқарудың ашықтығын арттыру, қоғамдық бақылауды дамыту және цифрлық шешімдерді енгізу міндеттері белгіленген.
Тұжырымдамада мемлекеттік сатып алудың бәсекеге қабілетті болуы, бюджеттік процестердің ашықтығы және сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін басқару жүйесін жетілдіру де маңызды бағыт ретінде қарастырылған.
Бұл мәселеге халықаралық сарапшылар да ерекше назар аударады. Transparency International ұйымымен бірлесіп жұмыс істейтін U4 Anti-Corruption Resource Centre зерттеуінде Қазақстандағы сыбайлас жемқорлық тәуекелдері мемлекеттік қаржыны басқару, мемлекеттік сатып алу және квазимемлекеттік сектордағы бақылау мәселелерімен байланыстырылған.
Зерттеудің авторы Милош Ресимич пен материалды қараған сарапшылар мемлекеттік қаржының ашықтығы мен сатып алу рәсімдеріндегі бәсекелестікті күшейту қажеттігін атап өтеді. Бұл – жемқорлықпен күресте тек қылмыстық жауапкершілікті арттыру жеткіліксіз екенін көрсететін маңызды тұжырым.
Осы тұрғыдан алғанда, мемлекеттік мекемелердің шешім қабылдау тәртібін ашық көрсету, бюджет қаражатының қайда жұмсалғанын жариялау және тәуелсіз бақылау тетіктерін дамыту өзекті.
Есірткі бизнесі – трансұлттық қауіпҚоғам қауіпсіздігіне айтарлықтай қатер төндіретін тағы бір бағыт – есірткі бизнесі. Бұл мәселе тек денсаулық сақтау саласына қатысты емес. Оның артында ұйымдасқан қылмыстық топтар, заңсыз қаржы айналымы, адам саудасы және басқа да құқық бұзушылықтар тұруы мүмкін.
Қазақстан географиялық орналасуына байланысты Орталық Азиядағы транзиттік бағыттардың бірі саналады. Сондықтан есірткі айналымына қарсы іс-қимылда шекара қауіпсіздігі, халықаралық ақпарат алмасу және құқық қорғау органдары арасындағы үйлестіру ерекше маңызға ие.
Үкімет 2023–2025 жылдарға арналған нашақорлыққа және есірткі бизнесіне қарсы күрестің кешенді жоспарын бекіткен болатын. Құжатта есірткінің заңсыз айналымына тосқауыл қою, алдын алу жұмыстарын күшейту, емдеу және оңалту қызметтерін жетілдіру, сондай-ақ құқық қорғау органдарының материалдық-техникалық мүмкіндіктерін арттыру қарастырылды.
Бас прокуратураның ресми мәліметіне сәйкес, соңғы бес жылда заңсыз айналымнан тәркіленген синтетикалық есірткі көлемі 13 келіден 1,5 тоннаға дейін өскен. Сонымен қатар жарияланған деректе жыл басынан бері тоғыз ұйымдасқан қылмыстық топтың, оның ішінде үш трансұлттық топтың қызметі тоқтатылғаны айтылған. Құқық қорғау органдары 111 есірткі жеткізу арнасын бұғаттап, заңсыз табыс ретінде алынған 10 миллиард теңгеден астам қаражатты тәркілеген.
Бұл көрсеткіштер есірткі бизнесінің ауқымын ғана емес, оған қарсы күресте қаржылық тергеу мен халықаралық ынтымақтастықтың маңызын да аңғартады.
БҰҰ-ның Есірткі және қылмыс жөніндегі басқармасының Орталық Азиядағы трансұлттық ұйымдасқан қылмысқа арналған талдауында есірткі саудасы, адам саудасы, қару-жарақтың заңсыз айналымы және жемқорлық аймақтағы елеулі қауіптердің қатарына енгізілген.
Ұйым сарапшыларының талдауы әлсіз мемлекеттік институттар мен басқарудағы олқылықтар ұйымдасқан қылмыстық әрекеттердің таралуына қолайлы жағдай туғызуы мүмкін екенін көрсетеді. Демек, қылмыспен күресудің маңызды шарты – мемлекеттік институттардың тиімділігі мен есептілігін арттыру.
Жемқорлық пен ұйымдасқан қылмыстың байланысыСыбайлас жемқорлық пен есірткі бизнесін бір-бірінен бөлек қарастыруға болмайды. Өйткені ұйымдасқан қылмыстық топтар заңсыз әрекеттерін жалғастыру үшін түрлі деңгейдегі ықпал ету тетіктерін пайдалануға мүдделі болуы мүмкін.
Мұндай жағдайда парақорлық, қызметтік өкілеттікті теріс пайдалану және заңсыз табысты жасыру әрекеттері қылмыстық желілердің жұмысын жеңілдетеді. Сондықтан есірткі бизнесіне қарсы күрес тек заңсыз тауар айналымын тоқтатумен шектелмеуі керек. Оның қаржылық негіздерін анықтау, заңсыз табысты тәркілеу және қылмыстық әрекеттерге қатысы бар адамдарды заң аясында жауапқа тарту да маңызды.
Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) 2025 жылы жариялаған Қазақстандағы жоғары деңгейдегі сыбайлас жемқорлықты анықтау және тергеу жөніндегі оқу құралында ашық дереккөздерді зерттеу, қаржылық тергеу, активтерді іздеу және халықаралық ынтымақтастық мәселелеріне басымдық берілген.
Бұл тәсіл күрделі экономикалық және ұйымдасқан қылмыстарды тергеуде тек жекелеген құқық бұзушылықтарды анықтау емес, олардың артындағы қаржылық байланыстарды да зерттеу қажеттігін көрсетеді.
Қылмыстың алдын алу – ортақ міндетҚұқық қорғау органдарының жұмысы қаншалықты маңызды болғанымен, қылмыстың алдын алу шараларынсыз тұрақты нәтиже көрсету қиын. Әсіресе жастар арасында құқықтық сауаттылықты арттыру, есірткінің зияны туралы түсіндіру және заңсыз әрекеттерге қарсы азаматтық ұстанымды қалыптастыру қажет.
Бұл ретте білім беру ұйымдары, отбасы, бұқаралық ақпарат құралдары және қоғамдық бірлестіктердің рөлі ерекше. Жастарға тек тыйым салу арқылы емес, ақпарат беру, психологиялық қолдау көрсету және салауатты өмір салтына жағдай жасау арқылы да ықпал ету маңызды.
Сонымен қатар азаматтардың құқық қорғау органдарына сенімін арттыру қажет. Заң бұзушылық туралы хабарлаған адамдардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету, олардың өтініштерін әділ қарау және мемлекеттік органдардың әрекетіне қоғамдық бақылау орнату – құқықтық мемлекеттің маңызды белгілері.
Transparency International ұйымының 2025 жылғы Сыбайлас жемқорлықты қабылдау индексі жөніндегі 2026 жылы жарияланған есебінде де Шығыс Еуропа мен Орталық Азиядағы әлсіз институттар, қоғамдық бақылаудың шектелуі және мемлекеттік шешімдердің ашық болмауы жемқорлық тәуекелдерін күшейтетіні айтылған. Ұйым Қазақстанға қатысты институционалдық өзгерістер мен сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметтің қайта құрылуына байланысты есептілік пен тәуелсіз бақылау мәселелеріне назар аударған.
ҚорытындыСыбайлас жемқорлыққа, есірткі бизнесіне және ұйымдасқан қылмысқа қарсы күрес – бір реттік науқан емес, жүйелі әрі үздіксіз жүргізілуі тиіс жұмыс. Оның нәтижесі заңдардың қатаңдығымен ғана емес, мемлекеттік органдардың ашықтығымен, құқық қорғау жүйесінің тиімділігімен және азаматтардың белсенділігімен өлшенеді.
Мемлекет тарапынан алдын алу шараларын күшейту, халықаралық ынтымақтастықты дамыту, заңсыз қаржы айналымына тосқауыл қою және құқықтық мәдениетті қалыптастыру қатар жүруі қажет. Ал қоғам үшін заң бұзушылыққа бейжай қарамау, жалған ақпарат таратпау және құқықтық тәртіпті құрметтеу маңызды.
Қауіпсіз қоғам құру – тек мемлекеттік органдардың емес, әрбір азаматтың жауапкершілігі. Заң үстемдігі орныққан, жемқорлыққа төзбеушілік қалыптасқан және жастардың болашағына жағдай жасалған мемлекет қана тұрақты дамудың берік негізін қалайды.