Бұрын біреудің атына несие рәсімдеу үшін құжатының көшірмесін немесе құпиясөзін қолға түсіру жеткілікті көрінетін. Қазір банктер адамның жүзін тексереді, өтінім жіберілген құрылғыны бақылайды, күдікті операцияларды тоқтата алады, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.
Соған қарамастан алаяқтар жоғалып кеткен жоқ. Олар жасанды интеллект арқылы дауыс пен бейнені қолдан жасайды, өзін банк қызметкері немесе тергеуші ретінде таныстырады, кейде қарызды жәбірленушінің өз қолымен рәсімдетеді. Жаңа қауіптің мәні де осында. Қылмыскер міндетті түрде банктің қорғанысын бұзбайды. Ол адамның сенімін пайдаланып, банк талап еткен әрекеттерді жәбірленушінің өзіне жасатады.
Қазақстанда онлайн несие беру тәртібі кейінгі жылдары айтарлықтай қатайды. Бастапқыда айтылған «2026 жылғы шілдеден бастап биометрия немесе электрондық қолтаңба міндетті болды» деген мәлімет нақтылауды қажет етеді. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің дерегінше, қашықтан қарыз рәсімдеуде міндетті биометриялық тексеру 2024 жылғы шілдеде енгізіліп, 2025 жылдың қаңтарынан бері электрондық цифрлық қолтаңба мен биометрияға қойылатын бірлескен талаптар күшейтілді. Сондықтан бұлардың бірін таңдау әр жағдайда жеткілікті деуге болмайды. Қаржы ұйымы клиенттің кім екенін заңда белгіленген тәртіппен растауға міндетті.
Биометрия нені дәлелдейді? Қосымша камерасы адамның бет-әлпетін салыстырады, ал тірі адам екенін тексеретін тәсілдер дайын фотосуретті немесе экрандағы бейнені қолдану әрекеттерін анықтауға арналған. Бірақ адамның бейнесін тану оның еркін шешім қабылдап отырғанын білдірмейді. Қылмыскер телефонмен қорқытып, «ақшаңызды қорғау үшін несие алып, қауіпсіз шотқа жіберіңіз» десе, адам тексеруден өзі өтуі мүмкін. Банк шынайы клиентті танығанымен, сол сәтте оның алданғанын аңғармай қалуы ықтимал.
Жасанды интеллект осы психологиялық қысымның сенімділігін арттырды. Бірнеше секундтық жазбаға ұқсатып жасалған дауыс, таныс адамның түрін сөйлететін бейне немесе ресми мекемеге ұқсайтын жалған хабарлама жәбірленушіні асығыс шешімге итермелейді. 2026 жылғы мамырда Бас прокуратура өз қызметкерінің бейнесі қолданылған жалған бейнеролик туралы ескертті. Онда азаматтарға жоғалтқан ақшасын қайтаруға көмектесеміз деген жалған ұсыныс таратылған. Бұл нақты тіркелген мысал жасанды бейненің адамдардың сеніміне кіру үшін пайдаланылатынын көрсетеді. Бірақ әрбір биометриялық жүйе осындай бейнеге алданып қалады деген дәлел емес.
Қауіптің ауқымын бағалағанда статистиканы дұрыс оқу қажет. Қаржы нарығын реттеу агенттігі 2024 жылы 8,7 мың алаяқтық несие, 2025 жылы 5,1 мың жағдай анықталғанын хабарлады. Олардың жалпы сомасы тиісінше 20,3 миллиард және 4,6 миллиард теңге болған. 2026 жылғы шілдедегі деректе жыл басынан бері 1,3 мың алаяқтық қарыз тіркеліп, олардың сомасы 2,1 миллиард теңгеге жеткен. Әртүрлі ұзақтықтағы кезеңдерді бір-бірімен тікелей салыстыруға болмайды. Дегенмен бұл деректер несие алаяқтығы жыл сайын міндетті түрде өсіп жатыр деген тұжырымды растамайды.
Интернеттегі барлық алдау түрінің ауқымы бұдан кең. Үкіметтің қазанда жариялаған дерегінде 2025 жылы 27 892 интернет алаяқтығы тіркелгені жазылған. 2026 жылғы қазанға дейінгі есепте 14 414 жағдай тіркеліп, жәбірленушілерге 5,9 миллиард теңге қайтарылған. Мұнда жалған интернет дүкендер, инвестициялық айла, телефон қоңырауы және несиеге байланысты қылмыстар бірге есептеледі. Демек интернет алаяқтығының жалпы санын банктердегі жалған несиелер статистикасымен шатастыруға болмайды. Бірақ олардың ортақ тұсы – қылмыскерлердің адамның сенгіштігін пайдаланып, ақшаны тез аудартуға тырысуы.
Ең көп тараған тәсілдердің бірі банк қосымшасын бұзудан басталмайды. Алаяқ өзін құқық қорғау органының өкілі етіп таныстырып, «сіздің атыңызға несие ашылып жатыр» деп хабарлайды. Артынша мәселені тоқтату үшін адамның өзі несие алып, ақшаны басқа есепшотқа аударуы керектігін айтады. Қорыққан азамат банкке өтінім береді, бет-әлпетін тексертеді, келісімін растайды. Құжатта бәрі заңды рәсімге ұқсайды. Бірақ ақша бөтен адамға кетеді, қарыз жәбірленушінің атына жазылады. Бұл әлеуметтік инженерия деп аталатын алдау тәсілінің қарапайым көрінісі.
Екінші қауіп – телефонға сырттай кіру. Алаяқ «қосымшаңызды жөндеп береміз» деп белгісіз бағдарламаны орнатуға көндіруі мүмкін. Мұндай бағдарлама экранды көруге немесе құрылғыны қашықтан басқаруға мүмкіндік берсе, банкке жасалған өтінім мен ақша аударымына бөгде адам ықпал етеді. Құпия кодты ешкімге айтпаған күннің өзінде телефонға рұқсат беру қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан күмәнді сілтемені ашпау ғана емес, бөтен адамның нұсқауымен қосымша орнатпау да маңызды.
Мұндай қауіпке қарсы банк тек адамның жүзін емес, әрекетін де бағалауы тиіс. Агенттік мәліметінше, қаржы ұйымдары өтінім жіберілген құрылғыны, оның орналасқан жерін, дерек енгізу жылдамдығын және бұрынғы операциялардан өзгешелігін талдайды. Қосымшада телефонды қашықтан басқару белгілері байқалса, операцияны тоқтатуға арналған талаптар енгізілген. Бұл жүйелердің мақсаты азаматтың жеке әрекетін аңду емес, қалыптан тыс қаржылық қимылды дер кезінде байқау. Алайда қате дабыл да болуы мүмкін, сондықтан адал клиенттің төлемін негізсіз ұзақ бұғаттамау мәселесі қатар шешілуі керек.
Қорғаныстың тағы бір жолы – ақша беруді әдейі кідірту. Белгілі мөлшерден асатын кепілсіз онлайн қарыздар үшін сегіз немесе жиырма төрт сағаттық күту мерзімі қарастырылған. Реттеушінің 2026 жылғы түсіндірмесінде шамамен 649 мыңнан 1,1 миллион теңгеге дейінгі банктік қарызға кемінде сегіз сағат, одан жоғары банктік қарыз бен белгіленген шектен асатын онлайн микрокредитке кемінде бір тәулік күту қажеттігі айтылған. Мақсат – азаматты қинау емес, телефондағы қысымнан шығып, шешімін қайта қарауына уақыт беру. Кей ерекше операцияларға бұл талап қолданылмайды.
Бірінші рет ірі кепілсіз несие алатын адамға да қосымша талап бар. Бұрын несие тарихы болмаған азамат 649 мың теңгеден жоғары қарызды толық онлайн рәсімдей алмайды, банк бөлімшесіне өзі баруы қажет. Ал 21 жасқа толмаған және 55 жастан асқан азаматтардың қашықтан қарыз алуына арнайы расталған келісім керек. Мұндай шектеулер алаяқтар жиі пайдаланатын осал жағдайларды азайтуға арналған. Бірақ ереженің тиімділігі банк қызметкерінің күдікті жағдайды байқай алуына да байланысты. Кей адам бөлімшеде отырса да, телефондағы қылмыскердің нұсқауын орындауы мүмкін.
Ұлттық банктің Антифрод орталығы осы күресте қаржы ұйымдарын өзара байланыстырады. Орталық 2024 жылғы шілдеде іске қосылған. Реттеушінің шілдедегі мәліметінде оның жүйесінде 180 мыңнан астам күдікті оқиға тіркелгені айтылды. Банктер мен құқық қорғау органдары ақпарат алмасқанда ақша бірнеше есепшотқа тарап кетпей тұрып тоқтатылуы мүмкін. Алайда «күдікті оқиға» дегеннің бәрі дәлелденген қылмыс емес. Бұғатталған ақша мен жәбірленушіге қайтарылған қаржы да екі бөлек көрсеткіш. Нәтижені бағалауда осы айырмашылық ескерілуі керек.
Алаяқтардың ақшаны алып шығатын тағы бір жолы – бөтен адамдардың картасын пайдалану. Өз шотына ақша қабылдап, кейін басқа есепшотқа аударатын адамдарды кейде «делдал жұмыс» немесе «жеңіл табыс» деген жарнама арқылы тартады. Бірақ күмәнді ақшаны өткізудің өзі жауапкершілікке әкелуі мүмкін. Қазақстанда мұндай әрекетке қатысты қылмыстық жаза күшейтілді. Жалған несие рәсімдеуді тоқтату үшін өтінім берілген сәтті ғана емес, алынған ақшаның соңғы бағытын да қадағалау маңызды.
Қарапайым азамат пайдалана алатын нақты қорғаныс құралы бар. Ол – eGov порталындағы немесе eGov Mobile қосымшасындағы «Несие мен микрокредит алудан ерікті түрде бас тарту» қызметі. 2024 жылдан қолжетімді тегін тәсіл арқылы адам өз атына жаңа қарыз рәсімдеуге тыйым белгісін қоя алады. Ақпарат кредиттік бюролар арқылы қаржы ұйымдарына жеткізіледі. Агенттіктің шілдедегі дерегінше, бұл мүмкіндікті 6,5 миллионнан астам азамат пайдаланған. Тыйымды қажет кезде адамның өзі алып тастай алады. Дегенмен қызметтің болуы басқа сақтық шараларын қажетсіз етпейді.
Егер сіздің атыңызға бөтен несие рәсімделсе, бірінші кезекте банкке немесе микроқаржы ұйымына дереу хабарлап, есепшот пен қосымшаға қолжетімділікті қорғауды сұрау қажет. Одан кейін полицияға арыз беріп, несиеге қатысты құжаттарды, хабарламаларды, қоңырау жазбаларын және ақша қозғалысының деректерін сақтау маңызды. Жаңа қарыз бар-жоғын кредиттік тарихтан да тексерген жөн. Қаржы ұйымы жауап бермесе немесе шешімімен келіспесеңіз, Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігіне eOtinish арқылы шағымдануға болады.
Мұнда зардап шеккен адам білуге тиіс басты құқықтық жайт бар. Алаяқтық туралы арыз берілді екен деп несие бірден жойылмайды. Мемлекеттік түсіндірмеге сәйкес, қарызды есептен шығару үшін алаяқтық фактісімен бірге несие берген ұйымның міндетті талаптарды бұзғаны анықталуы керек. Мысалы, міндетті биометрия жүргізілмесе немесе азамат алдын ала белгілеген несиеге тыйым ескерілмесе, заңда соттан тыс есептен шығару тәртібі бар. Күрделі дауда сот қарыздың қалай рәсімделгенін, банктің әрекетін және дәлелдерді бағалайды.
Қылмыстық іс қозғалып, азамат жәбірленуші деп танылған кезде де белгілі кепілдіктер қарастырылған. Реттеуші түсіндіргендей, тергеу кезеңінде алаяқтық несие бойынша сыйақы мен айыпақы есептеуді, берешекті өндіріп алу шараларын тоқтата тұру міндеті қолданылады. Алайда бұл борыш түпкілікті кешірілді деген сөз емес. Даудың соңғы нәтижесі дәлелдер мен заңда көрсетілген шарттарға байланысты шешіледі. Сондықтан азаматқа тек «сақ болыңыз» деп кеңес беру жеткіліксіз, оған өзінің құқығын қалай қорғайтынын түсіндіру де қажет.
Жеке деректер қауіпсіздігіне қатысты сұрақ та өзекті. Биометрияны алаяқтықтан қорғанудың маңызды құралы десек, оны сақтау мен өңдеуге жауапкершілік те жоғары болуы керек. Жүз бейнесі құпиясөз сияқты қажет кезде оңай ауыстырылмайды. Сондықтан қаржы ұйымдары деректерді қорғап, кімнің және қандай негізде қолданғанын тіркеуі тиіс. Бұған қоса жасанды интеллект қолданылған шабуылдар көбейсе, жүйенің тиімділігін тәуелсіз тексеру қажет. Тек техникалық құралды сатып алу оның шынайы өмірде сенімді жұмыс істейтінін дәлелдемейді.
Бұл жағдайдан шығатын қорытынды айқын. Қазақстанда несие алаяқтығының жаңа қыры – жасанды интеллектінің көмегімен адамның сеніміне кіру мүмкіндігінің кеңеюі. Бірақ ресми статистика алаяқтық несиелер саны міндетті түрде өршіп жатқанын көрсетпейді. Мемлекет биометрияны күшейтіп, күту мерзімін енгізіп, күдікті аударымдарды бақылай бастады. Ендігі мәселе осы тетіктердің бірлесе жұмыс істеуінде. Банк клиенттің жүзін ғана танып қоймай, оның алдау ықпалында әрекет етіп отырғанын да аңғаруға тиіс. Ал азамат үшін ең сенімді ереже – телефондағы бейтаныс адамның талабымен несие алып, ешкімге ақша аудармау.