Жаңалықтар 18.09.2019 сағат 13:30

Алмас Жұмағали, заңгер: «Өз қақысын білмейтін адамның құқығы көп бұзылады»

Авторлардың кінәсі жоқ. Оларға шектелген көлем беріледі және бағдарлама министрліктен бекітіліп келеді. Өзіміз жазған оқулықтың бағдарламасына да "Экономикалық қызмет саласындағы қылмыстар" деген сияқты күрделі тарауларды енгізу тапсырылатын.
Алмас Жұмағали, заңгер: «Өз қақысын білмейтін адамның құқығы көп бұзылады»
Бөлісу
Бөлісу
Бөлісу

-  Біздің елдегі адам құқығының қорғалу деңгейін қалай бағалайсыз?

-  Қысқа айтсам, мәз емес. Де-юре, яғни қағазда бәрі дұрыс қой, ал іс жүзінде, яғни де-факто мәз емес.

-  Ал азаматтардың құқықтық сауаттылығының деңгейі қандай? Қазақтілді азаматтар өз құқығын қорғай ала ма?

-  Азаматтық алған алғашқы жылдары құқықтық мемлекет құрамыз деп құқықтық сауаттылықты арттыруға деген қарқын сезілетін. Бұл бағытта біраз бағдарламалар қабылданған болатын, тіпті, қызды-қыздымен келіп балабақшадан бастауымыз керек дегенге дейін барды. Ал сол қарқыннан қазір тамтық та жоқ. Мысалға, осыдан он үш жыл бұрын 9-сыныпқа бөлек және 10-сыныптарға бөлек арналған "Құқық негіздері" деген оқулық болатын, оның өзі аз болатын. Балабақша, мектеп ол мемлекеттің өз азаматтарын стандарттайтын институттары. Қазір тек 9-сыныпта қалды, ал 10-сынып "Адам. Қоғам. Құқық" деген сабақ оқиды. Оның үштен бір бөлігінде ғана құқық туралы айтады. Мұны мен төрт жыл қатарынан осы оқулықты жазған  авторлардың бірі ретінде айтып отырмын. Осы оқулықты жазу барысында ең көп "таяқ" жеген мен болатынмын. 

-  Кімнен? Не үшін?

-  Білім министрлігінен. Менің тарауым "Қылмыстық құқық негіздері" деп аталды. 10-сынып оқушылары 15,16 жастағы жасөспірімдер. Оларға 14 жасқа толғаннан бастап жауап беретін қылмыстарды толыққанды тарқатып беру борышым деп санадым. Олардың ұзын саны қазір отыз, ол уақыттағы заңда жиырма бір болатын. 

-  Сонда олар қандай қылмыстар?

-  Кісі өлтіру, денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтiру, зорлау, адам ұрлау, қарақшылық, қорқытып алушылық сияқты т.б. қылмыстар. 

-  Ауыр, аса ауыр қылмыстар ма сонда?

-  Жоқ. Көп адам солай ойлайды. Олардың ішінде ұрлық, тонау сияқты орташа ауырлықтағы қылмыстар да бар. Бұлар он төрт жасқа толған адам аталған әрекеттің қоғамға қауіптілігі мен әлеуметтік сипатын ұғына алатын, жас бала күнінен құлағына сіңіріп өсіруге тиісті әрекеттер. 

-  Ал қалған қылмыстар бойынша кәмілетке толғасын жауап беру керек пе? 

-  Жоқ он алты жасқа толған соң жауап беру керек. 

-  Сонымен министрлікке не нәрсе ұнамады?

-  Осы қылмыстарды айтпа, келтірген мысалдарыңыз өте қатыгез, баланың психологиясын бұзады,- дейді. "Жақсы,- деймін мен,- сонда оларды он төрт жастан бастап жазалауға болады, бірақ олар он алтыдан асып кетсе де айтуға болмай ма? Олар он төрт жаста осы қылмыстарды жасамау үшін оларға он екі жастан, тіпті одан да ерте жастан құлағына сіңіріліп, ескертіліп айтылу керек". Қалай сонда: адам ескертілмейді, тарс еткізіп "кешір, біз заң қабылдап қойып едік, саған айтуды ұмытып кетіппіз, енді жазалауға тура келеді" дейміз бе?

-  Мүмкін сын айтып отырған адамның өзі де білмейтін шығар?!

-  Әбден мүмкін. Себебі, осы құқық негіздерін беретін маман жоқ. Жалпы нені айту керек, нені айтпау керек екенін қылмыстық заңның өзі айтып отырған жоқ па? Сенбесе, Қылмыстық кодекстің 15-бабын оқысын. 14 жастан жауап беретін "диверсия" деген қылмыстың не екенін 14-тегі бала түгіл кейбір ересектер де білмейді. 

-  Жаңа құқық негіздерін беретін маман жоқ деп қалдыңыз?

-  Иә, дәл солай. Физика пәнінің мұғалімі бар, әдебиеттен сабақ бере алатын педагогикалық білімі бар филолог бар, ал құқықты беретін маман жоқ. Қандай педагогикалық оқу орнынан осы сыңайлы мамандық көрдіңіз. Қазір "Құқықты" тарих пәнінің мұғалімдері беріп жүр немесе сағаты жетпей қалған басқа пәннің мұғаліміне беріліп жүр.

-  Өзіңіз сияқты заңгерлер ше? Заңгерлерді шектен тыс дайындап жатырмыз деп арагідік мәселе көтеріліп жатады...

-  Біріншіден, заңгерде педагогикалық білім жоқ, педагогикадан хабары болмаған соң, оны мектептің табалдырығынан да аттатпайды. Екіншіден, тәжірибеде жүрген немесе ғылым саласында жүрген заңгер мектепке бара ма?! Оның тамызып берген жалақысына қарап отыра ала ма?! Одан да сотта өкіл болып жүргенім артық демей ме?

-  Оныңызбен келісем, ары қарай осы бағытта жалғаса бере ме?

-  1994 жылы Арқалық педагогикалық институтында, ұмытпасам, "Құқықты оқыту методикасы" деген мамандық ашылған. Ол институт, алдымен, педагогикалық бағытта, екіншіден, құқықты мамандық қылып алды. Бірнеше рет түлек шығарды, кейін келе, тоқтап қалды. Бұл логикасы бар адамның бастамасы еді, оны не себептен тоқтатқаны қисынға симайды. Керек десеңіз, республикалық деңгейде көтеретін мәселе. Құқықтық мемелекет құрып қойдық-мыс. Ал құқықты балаға жөндеп түсіндіріп беретін маман даярламаймыз, бірақ сол балалардан заңды бұзбауын талап етеміз. Қазіргі мектеп жасындағы балалар инстинк деңгейінде әрекет етіп жүр. Қандай да бір әрекеті заңға қайшы ма, жоқ па, сұрайтын адамдары жоқ. Рулетка ойнаған сияқты.

-  Осыны түзеуді неден бастаған дұрыс?

-  Мектеп бағдарламасынан. Бағдарламаны кездейсоқ адамдар мен кез келген нәрсені науқаншылыққа айналдыра беретін мамандар емес, құқықтық мемелекетті шынымен құрғысы келетін адамдар түзу керек. Және жалғыз 9-сынып емес, бірнеше сынып қатарынан жүру керек, әрі бәріне арналған бағдарлама бір қолдан шығып бір жүйеге бағыну керек. Сонда ғана баланың жас ерекшеліктеріне қарай алдымен мынаны, содан соң мынаны айтамыз деген жөн-жоба анықталады. Сол кезде құқықтанудан мектептегі сағат көбейіп, арнайы "құқықтану методикасын" оқып шыққан адамға ставка шығады, әйтпесе қазір бір сыныпқа бола бір маман ұстай алмайды мектептер. Бұдан мектеп оқушысы да, мұғалім де, қоғам мен мемлекет те ұтады. Ал министрлік баяғы мамандықты қайта тірілткені абзал.

-  Сонда бағдардаманы науқаншыл адамдар бекітіп отыр деп есептейсіз бе?

-  Мысалға қараңыз 9-сыныптағы "Құқық негіздерінде" сыбайлас жемқорлыққа қомақты тарау арналған. Ол не үшін керек? Бала өзінің қарапайым құқықтары мен міндеттерін ұқпай тұрып, жемқорлықтың не екенін толық түсіне ала ма? Ал жаңа ғана өзім айтқан 14 жастан қылмыстық жауаптылық туындайтын қылмыстарға бір ғана абзац, түсінесіз бе, бір ғана абзац арналған. Оған тіпті айтқан отыз қылмыстың атауы да сыймайды.

-  Сонда авторлар қажетті нәрсеге назар аудармай тұр ма?

-  Авторлардың кінәсі жоқ. Оларға шектелген көлем беріледі және бағдарлама министрліктен бекітіліп келеді. Өзіміз жазған оқулықтың бағдарламасына да "Экономикалық қызмет саласындағы қылмыстар" деген сияқты күрделі тарауларды енгізу тапсырылатын. Біз оның орнына балаға қажет ақпаратты берейік деп өре түрегелетінбіз. Сол кезде "Мектеп" баспасяндағы "Авторлар мектебі": "Бізге министрліктен осылай бекітіліп келді, ештеңесін өзгерте алмаймыз", - деп қарап отыратын.

Сұрақ: Өз тарапыңыздан қандай да бір әрекет жасап жатырсыз ба?

-  Әлбетте, оған  біраз уақыт өтеді. Өз тарапымнан екі бағытта жұмыс істеп жатырмын. Біріншісі, балаларға қатысты. Осы салада мектеп бағдарламасынан тыс жұмыстармен мектеп қабырғасында айналысып келген жігіттер ұсыныс айтты. Оны мен қабыл алдым. Осы мәселемен, әзірге РайОНО деп аталып кеткен аудандық білім бөлімдеріне ұсыныс жасап жатыр. Сол сияқты, өзім оқытушылық қызметпен айналысатын SDU университетінде "Law Clinik" деп аталатын құқықтану мамандығындағы студенттердің, "Soyle" деп аталатын журналист студенттердің ұйымы бірігіп жас баларға арналған Ютуб канал ашып жатыр, соған контент жасауға жиі қатысып тұруға уәде бердім. Бір-екі бағдарламасын түсіріп те әкетті. Сонымен қоса, өзімнің телеарналар арқылы берген құқықтық кеңестерімді "Бір сұрақ – бір жауап" принципімен қиып-қиып, Фейсбук және Инстаграмм парақшама салып жатырмын.  Ал екінші бағыт – ересектер, яғни замандастарымыз. Ересек адамдарға арнап Алла жазса, "Қайраткер" деп аталатын практикалық курс ашпақшымын. Бұған менің жиырма жылдық оқытушылық және практикадан жинақтаған тәжірибем көмектеседі деп сенем. 1998 жылдан бастап осы күнге шейін телеарналарға құқықтық кеңеске жиі шығып тұрамын, сарапшы ретінде шақырса, мүмкіндігінше баруға тырысамын. Сонда байқағаным: сұрақтар ұқсас, азғантай сұрақтар түрленіп келе береді. Демек, адамдар бірдей қателікті жиі қайталайды. Әрі адамдар ең қарапайым құқықтарын білмейді, біліп тұрғаны талап ете алмайды. Талап етудің тиімді амалдарын білмейді. Ең қарапайым деген қолхат жаздыртып ала алмайды. 

-  Бұл курстар ақылы ма?

-  Алғашқы балаларға арналған бағыттағы істерім ақысыз, ал ересек адамдарға арналған практикалық  курс ақылы болады. Себебі, арзанның жілігі татымас, тегіннің құны жоқ. Ал аз да болса ақы төлесе, адам зейін салып айналысады. Әрі біз көшеден ұстап әкеп үйретпейміз. Тек үйренем деген адамға "іздегенге – сұраған" болып тұрмақшымыз. 

-  Сонда қарапайым құқықтар деп нені айтып тұрсыз?

-  Адамдардың көшедегі, дүкендегі, жұмыстағы, әлеуметтік желідегі құқықтары мен міндеттерін соқырға таяқ ұстатқандай жеңіл жолдармен түсіндіріліп, іске асыруды үйрету керек. Қазақтың әрбір азаматы дүйім елдің, қоғам қайраткері болмай-ақ қойсын, ең болмаса, өз қақысын ұстағанның қолында, тістегеннің аузында жібермейтін күрескер болсын. Біреу келіп біреудің жұмысын істемейді. 

-  Ол үшін білім керек дейсіз ғой.

-  Әлбетте, аз болса да білім керек, ал білімнен де дәл осы күні маңызды нәрсе бар. Ол – мінез. Мінез керек. Бізге білім емес, мінез жетпейді. Әлихан атамыздың сөзінің ақиқаттығына барған сайын көз жеткізем.

- "Ұлтқа қызмет қылу білімнен емес, мінезден" деген сөзіне ме?

-  Дәл өзі. Адам туа салып мінезді күрескер болмайды. Оны қалыптастыру керек. Практикалық курс осы мақсатты көздейді. Әрі курс тек қазақ тілінде жүргізіледі. Сөз басында өзіңіз қойған "қазақтілді азаматтар өз құқығын қорғай ала ма?" - деген сұраққа жауап белгілі боп қалған шығар. Мәселе тілде емес, ділде боп тұр ғой, яғни менталитетте. 

-  Негізінен біздің елде кімдердің құқығы көп бұзылады? Және оның себебі неде?

-  Өз қақысын білмейтін адамның құқығы көп бұзылады, сонысы үшін басынады да. 

-  Құқық қорғау орг¬ан¬да¬рының іс-әрекеттеріне (30%), сот шешімдеріне (28%) және жер¬гілікті билік органдарының са¬пасыз мемлекеттік қызметтер көр¬с嬬туіне (16%) қатысты шағымдар көп. Осы жүйенің реттеуді неден бастау керек?

-  Біздің мемлекетте "менен кейін өртеніп кетсе де мейлі" деген жүйе қалыптасты. Таяқ тастам жерде ұпайы түгел болса болды.  Ол бір. Мысалы, бір қылмыстық іс бойынша жәбірленушінің өкілі ретінде екі рет министрге шағым жаздым. Екеуінде де кінәлі тұлғаларға сөгіс бердік деп келді. Екі жыл болды іс әлі ілбіп келе жатыр. Одан кейін кінәліні тауып алып жазалау жоқ. Бір шенеунік, тергеуші не т.б. мемлекеттік қызметші бүлдіріп кетті ме, екіншісі келіп «онда менің шаруам жоқ, менің жолым басқа» дейді. Ал алдыңғысы құртып кетсе, оны неге жауапқа тарту мәселесі қозғалмайды. Алғашқысынікі дұрыс па, кейінгісінікі ме, білмейміз, шашылып жатқан ақша біздің төлеген салығымыз. Ешкім ештеңе үшін жауап бермейді. Мысалға, Ж.Асановтың бас прокурор кезінде жап-жақсы бастамалар көтеріліп, прокуратура және полиция органдары цифрлана бастап еді. Ол кетті, бітті, қайтадан кеңес кезеңдегі қағазға ойысып бара жатыр. Өтінішхатты, яғни ходатайствоны, сотқа үйден бере аласың, ал полицияға өзің апарып, кезекке тұрып, кезекші полицияға түп-тұқияныңды түсіндіріп, телефоныңды тапсырып, кеңседегі қыздардан сөз естіп барып тапсырасың. "Qamqor" деген жалғыз полицияға арналған, прокуратураға тиесілі электронды қызмет бар еді, оның өзінің бір терезеден басқасы жұмыс істемей қатып тұрады. Ж.Асанов ала таяқты алып тастады, ол еткен соң, сүртіп-сүртіп, қайтадан ұстап алды. Қайсысынікі дұрыс? Бұл жүйені түзеуді істеген ісі үшін қызметкердің жауаптылығын мемлекет тарапынан талап етуден бастаған жөн. Заңдарды өзгертуден емес, де-юре заңда бәрі жазылып тұр, де-факто талап етуден. Ал мемлекет үнсіз қалса, мемлекеттен азаматтық қоғам талап ету ләзім. Ал азаматтық қоғам талап ету үшін  азаматтық қоғамның өзі болу керек. Ол үшін азаматтардың өзі әр сала бойынша белсенді болу керек. Байқайсыз ба, қайтып айналып мінезге, күрескерлікке оралдық. 

-  Соңғы кезде азаматтық қоғам белсенділік танытып, өз ойын айтып, құқығын талап етіп, ірі-ұсақ митингтерге шыға бастады. Бірақ олар өз құқығын заң шеңберінде талап етудің жолдарын толық біле бермейді. Олардың құқықтық сауатын, митинг өткізу мәдениетін арттыру үшін қандай шаралар жасалуы қажет деп ойлайсыз?

-  Шын мәнінде, сіз бен бізде митинг өткізу құқығы жоқ. Өркениетті мемлекетерде митинг, шеру, пикет өткізу құқығы хабарлама сипатында, яғни "біз пәлен жерде митингке шығамыз" деп хабарайды, болды. Мемлекет адамдардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін, жедел жәрдемді, полицияны, өрт сөндірушіні жұмылдарады. Айтарын айтып болғанша қарап тұрады, тек шектен шығып бара жатса, яғни, ғимараттарды қиратып, жаппай төбелесіп немесе автокөліктерді өртеп, бейбастақтыққа барса ғана араласады. Қалған уақытта айтарын айтсын, айтып болған соң жол ашық. Біздегі сияқты, шыққанның үшін немесе бос плакат ұстағаның үшін, не Конституцияның баптарын плакатқа жазғаның үшін айыппұл салмайды, қамап қоймады. Өйткені, олар бұл қоғам деген үлкен қазанның қақпағынан буын шығарып тұру қажет екенін жақсы түсінеді. 

-  Сұхбатыңызға рақмет!

Оқи отырыңыз

загрузка...

Соңғы жаңалықтар

Қызықты материалдар