Мәселенің қаржылық салмағы да үлкен.
Қант диабеті туралы сөз қозғалғанда қоғамда әлі күнге дейін бір қарапайым түсінік жиі айтылады. Бала тәттіні көп жесе, диабет болады дейді. Бірақ бұл пікір мәселені тым жеңілдетіп жібереді. Әсіресе балалар мен жастар арасындағы қант диабетін түсіндіру үшін мұндай біржақты пайым жеткіліксіз. Себебі диабеттің түрі әртүрлі, пайда болу механизмі де бөлек. Бірінші типті диабет көбіне аутоиммундық сипатта болады және оны баланың тәтті жеуімен түсіндіру дұрыс емес, деп жазады Sn.kz ақпарат порталы.
Ал екінші типті диабеттің қаупі артық салмақ, қимыл-қозғалыстың аздығы, тамақтану дағдысы, тұқым қуалаушылық және өмір салтымен тығыз байланысты. Дәрігерлердің дабыл қағуының себебі де осында. Бір жағынан, бірінші типті диабеті бар балаларға өмір бойы тұрақты ем мен бақылау қажет. Екінші жағынан, екінші типтің қауіп факторлары барған сайын жасарып келеді.
Қазақстандағы ресми дерек алаңдауға негіз бар екенін көрсетеді. Денсаулық сақтау министрлігінің мәліметінше, республика бойынша қант диабеті диагнозымен диспансерлік есепте 558 мыңнан астам адам тұр. Соның ішінде 6 мыңнан астамы – бала. Тіркелген науқастардың негізгі бөлігі екінші типті диабетке жатады. Министрлік дерегінде бұл үлес 95 пайызға жуық, яғни шамамен 530 мың адам деп көрсетілген. Бұл сандардың өзі диабетті тек жеке адамның ауруы емес, тұтас денсаулық сақтау жүйесіне түсетін үлкен жүктеме ретінде қарау керегін аңғартады.
Диабеттің қауіптілігі қандағы қанттың жоғары болуымен ғана шектелмейді. Уақытында анықталмаса немесе дұрыс бақылауда болмаса, бұл ауру көзге, бүйрекке, жүрек пен қан тамырларына, жүйке жүйесіне ауыр әсер етуі мүмкін. Кей жағдайда көру қабілетінің төмендеуіне, бүйрек жеткіліксіздігіне, жүрек-қан тамыр ауруларына, аяқ-қолдың ауыр зақымдануына дейін апарады. Сондықтан дәрігер үшін диабет бүгінгі талдаудағы бір ғана көрсеткіш емес. Бұл адамның алдағы ондаған жылдағы өмір сапасына әсер ететін созылмалы диагноз.
Мәселенің қаржылық салмағы да үлкен. Министрлік деректеріне қарағанда, қант диабетін емдеуге мемлекет жылына шамамен 46 млрд теңге жұмсайды. Бұл дәрі-дәрмекпен қамтамасыз етуге бағытталған жалпы қаржыландырудың 22 пайызына жуық. Бір пациентке кететін жылдық шығын аурудың ауырлығына қарай жүздеген мың теңгеден бірнеше миллион теңгеге дейін жетуі мүмкін. Демек диабет тек медициналық емес, әлеуметтік және бюджеттік мәселе. Әр ерте анықталмаған жағдай кейін қымбат емге, асқынуға, еңбекке қабілеттіліктің төмендеуіне және отбасы үшін ауыр шығынға айналуы ықтимал.
Бұл тақырыпта ең алдымен бірінші және екінші типті диабетті шатастырмау керек. Бірінші типті диабетте ағза инсулинді жеткілікті өндіре алмайды. Мұндай бала немесе жас адам инсулинсіз өмір сүре алмайды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы бірінші типті диабеттің алдын алудың дәлелденген тәсілі әзірге жоқ екенін атап өтеді. Сондықтан бірінші типті диабет анықталған баланың ата-анасын «дұрыс тамақтандырмадыңыз» деп кінәлау медициналық жағынан да, адамдық тұрғыдан да қате. Мұндай отбасыларға айыптау емес, білім, қолдау және емге тұрақты қолжетімділік қажет.
Екінші типті диабеттің табиғаты басқа. Бұл кезде ағза инсулинді тиімді пайдалана алмайды, соның салдарынан қандағы глюкоза деңгейі жоғарылайды. Бұрын екінші тип көбіне ересектердің ауруы ретінде қабылданатын. Бірақ қазір әлемдік медицина оның балалар мен жасөспірімдер арасында да кездесуі жиілеп келе жатқанын айтып отыр. Мұнда басты қауіп артық салмақ, семіздік, аз қозғалу, калориясы жоғары тамақ, тәтті сусындар және тұқым қуалаушылықпен байланысты. Яғни екінші типтің алдын алуға болатын тұстары бар, бірақ ол үшін баланың жеке еркін ғана емес, оның өмір сүретін ортасын өзгерту керек.
Қазақстандағы балалардың дене салмағына қатысты деректер осы қауіптің неге өзекті екенін көрсетеді. Санитариялық-эпидемиологиялық бақылау органдары жариялаған мәлімет бойынша, елде 6-9 жастағы әр бесінші баланың артық салмағы бар, шамамен 7 пайызы семіздікке шалдыққан. Балалардың бір бөлігі қант мөлшері жоғары сусындар мен жоғары калориялы тағамдарды жиі тұтынады. Бұл әр бала міндетті түрде диабетке шалдығады деген сөз емес. Бірақ болашақта екінші типті диабет қаупін арттыратын орта қалыптасып отырғанын көрсетеді.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы балалық шақтағы артық салмақ пен семіздікті XXI ғасырдағы ең күрделі қоғамдық денсаулық мәселелерінің бірі деп бағалайды. Артық салмағы бар балалардың ересек жаста да семіздікке бейім болуы ықтимал. Ал семіздік екінші типті диабет, жүрек-қан тамыр аурулары және басқа созылмалы дерттердің ерте басталу қаупін арттырады. Мұнда ең маңызды сөз - ерте. Егер ауру 55 жаста емес, 20-25 жаста басталса, ағза жоғары қанттың әсеріне бірнеше онжылдық бойы ұшырайды. Асқыну қаупі де соған қарай ұлғаяды.
Сондықтан жастар арасындағы диабет дәрігерді бүгінгі диагноздан гөрі болашақ салдарымен көбірек алаңдатады. Жас адам ауруды ерте бастан дұрыс бақыламаса, еңбекке қабілетті жаста асқынуға тап болуы мүмкін. Бұл адамның жеке тағдырына ғана емес, экономикаға да әсер етеді. Себебі еңбек нарығындағы жас маманның денсаулығы, отбасының табысы, медициналық шығын, әлеуметтік төлемдер бәрі бір-бірімен байланысты. Диабет ұзақ жылдар бойы бақылауды қажет ететін ауру болғандықтан, оның ауыртпалығы да ұзаққа созылады.
Бірақ тіркелген науқастар санының өсуін түгелдей «адамдар бұрынғыдан көп ауыра бастады» деп түсіндіру де дұрыс емес. Скрининг кеңейген сайын бұрын анықталмай жүрген адамдар есепке алынады. 2026 жылдан бастап барлық скринингтік зерттеулер кепілдендірілген тегін медициналық көмек пакетіне енгізілгені айтылды. Мұндай жағдайда анықталу көрсеткіші өсуі мүмкін. Бұл бір жағынан алаңдатады, екінші жағынан пайдалы. Өйткені адам диабетті асқынғаннан кейін емес, ертерек білсе, ем де, өмір салтын өзгерту де нәтижелі болады.
Екінші типті диабеттің қиындығы - ол ұзақ уақыт айқын белгі бермеуі мүмкін. Адам өзін қалыпты сезінеді, бірақ қандағы қант біртіндеп жоғарылап жүреді. Ал бірінші типті диабет балаларда кейде тез дамиды. Ата-ана әдеттегіден жиі зәр шығару, қатты шөлдеу, үнемі ашығу, себепсіз салмақ жоғалту, қатты шаршау, көрудің бұлыңғырлануы сияқты белгілерге мұқият қарауы керек. Бала кенеттен көп су ішіп, түнде дәретханаға жиі тұрып, сонымен бірге арықтай бастаса, оны жай өсу кезеңі деп ұзақ күту қауіпті. Мұндайда дәрігерге көріну қажет.
Маңыздысы, диабет диагнозы үкім емес. Қазақстанда қант диабеті бар пациенттер емханада динамикалық бақылауға алынады, қажетті дәрі-дәрмек пен медициналық бұйымдар мемлекеттік жүйе арқылы беріледі. Денсаулық сақтау министрлігі инсулиндер, қантты төмендететін препараттар, инсулин енгізу құралдары, тест-жолақтар, глюкометрлер, помпалар және басқа да қажетті заттар ұсынылатынын хабарлаған. Бірінші типті диабеті бар бала үшін инсулинге үздіксіз қолжетімділік пен өзін-өзі бақылау қалыпты өмір сүрудің басты шарты.
Ал екінші тип бойынша ең тиімді жұмыс ауру басталмай тұрып жүргізіледі. Мұнда дұрыс тамақтану, дене белсенділігі, қалыпты салмақ, ұйқы тәртібі және отбасыдағы тамақ мәдениеті маңызды. Бірақ жауапкершілікті түгелдей балаға артып қою дұрыс емес. Баланың не жейтініне ата-ананың табысы, мектеп асханасы, ауладағы қауіпсіз орта, спорт секциясына қолжетімділік, дүкендегі өнім, жарнама және гаджетпен өткізетін уақыт әсер етеді. Егер бала күні бойы қозғалысы аз ортада отырса, ал қолжетімді тағамның көбі тәтті сусын, фастфуд және дайын өнім болса, оған «өз-өзіңді бақыла» деу жеткіліксіз.
Қазақстанда мектеп тамағына қатысты жаңа стандарттың енгізілуі осы тұрғыдан маңызды. 2025 жылғы 1 қыркүйектен бастап мектептер, балабақшалар, колледждер және лагерьлер үшін тамақтанудың жаңа стандарты қолданысқа енді. Онда қант мөлшерін 3,6 есеге, тұзды 5 есеге дейін азайту, көкөніс, жеміс, сүт өнімдерінің үлесін арттыру, тәтті сусындарды пайдалырақ баламалармен ауыстыру қарастырылған. Бұл бір ғана стандарт диабетті тоқтатады деген сөз емес. Бірақ мемлекет профилактиканы тек аурухана қабырғасында емес, баланың күнделікті тамақтану ортасында бастауға тырысып отырғанын көрсетеді.
Қоғамға да түсінік өзгерісі керек. «Қант - жау», «тәтті жеген бала диабет болады» деген қорқытуға негізделген сөздер мәселені шешпейді. Бірінші типті диабетке шалдыққан баланы да, оның ата-анасын да кінәлауға болмайды. Екінші типте тамақтану маңызды болғанымен, ол жалғыз фактор емес. Генетика, дене салмағы, қозғалыс, ұйқы, стресс және орта да рөл атқарады. Дұрыс түсіндіру болмаса, балалар кемсітуге ұшырайды, ата-аналар ұялады, ал ерте тексерілу мәдениеті әлсірейді.
Қорытындылай келе, жастар арасындағы диабет үш себеппен алаңдатады. Біріншіден, Қазақстанда диабетпен есепте тұрғандар саны 558 мыңнан асты, оның ішінде 6 мыңнан астам бала бар. Екіншіден, 6-9 жастағы әр бесінші баланың артық салмағы болуы болашақтағы екінші типті диабет қаупін күшейтеді. Үшіншіден, ауру ерте басталса, оның салдары да ұзақ жылға созылады. Сондықтан ең дұрыс жол - үрей емес, ерте анықтау, тұрақты бақылау және сауатты профилактика. Балаға кінә тағу емес, оған қауіпсіз орта, дұрыс тамақ, қозғалыс мүмкіндігі және сапалы медициналық көмек керек.