Қазақстандағы банк жүйесінің жүйелік дағдарысы: реалды экономикадан алшақтау және тұтынушылық қарыз тұзағы

Отандық банк секторы сырт көзге заманауи, жоғары деңгейде цифрланған, ыңғайлы мобильді қосымшалары бар және қаржылық көрсеткіштері тұрақты болып көрінуі мүмкін. Алайда, егер осы жарқыраған қабықты сыпырып тастап, жүйенің тереңіне үңілсек, ел экономикасының дамуына көмектесудің орнына, оның аяғына тұсау болып отырған күрделі әрі шешімсіз проблемаларды көреміз, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Бүгінгі таңда екінші деңгейлі банктер нақты секторды, өндірісті, ауыл шаруашылығын қаржыландыратын қозғалтқыш емес, керісінше, халықты жоғары пайыздық несиеге байлап қойған және мемлекеттік бюджет есебінен еш тәуекелсіз пайда табатын жабық корпоративтік құрылымға айналды.

Банк жүйесінің басты және ең қауіпті мәселесі - өндіріс пен шағын-орта бизнесті ұзақ мерзімге несиелендіруден іс жүзінде бас тартуы. Банктер үшін отандық өндірушіге, зауыт салуға, технологияны жаңартуға немесе жаңа өнім шығаруға ақша беру тым тәуекелді әрі тиімсіз болып айналды. Мұндай жобалардың қайтарымдылығы уақытты талап етеді, ал кепілдік базасы банктердің қатаң талаптарына сай келе бермейді.

Нәтижесінде, банктер өз капиталын ең оңай әрі қауіпсіз екі бағытқа бұрды. Біріншісі - Ұлттық банктің қысқа мерзімді ноталары: банктер халық пен мемлекеттік компаниялардан жиналған тегін немесе арзан ликвидтілікті Ұлттық банкке жоғары пайызбен орналастырады. Бұл - ешқандай тәуекелсіз, кепілсіз, еңбектенуді талап етпейтін кепілдендірілген табыс. Екіншісі - тұтынушылық несиелер: отандық өндіріске ақша бөлгенше, халыққа жылдық тиімді сыйақы мөлшерлемесі өте жоғары кепілсіз несиелер тарату банктерге әлдеқайда тиімді. Осылайша, банктер елдегі ақша айналымын өндірістік активтерге емес, алыпсатарлық және тұтынушылық арналарға айдап отыр. Бұл өз кезегінде елдегі инфляцияны одан әрі күшейтеді, себебі несиеге алынған ақша отандық өнімді емес, шетелден келетін импортты қаржыландырады.

Сонымен қатар, банктердің агрессивті маркетингі, «бір минутта, кепілсіз, екі құжатпен несие береміз» деген ұрандары халықты жаппай қарыздану тұзағына түсірді. Бүгінде миллиондаған азаматтың мойнында бірнеше несиеден бар. Ең өкініштісі, мұндай несиелер азаматтардың тұрмыс сапасын арттыруға немесе бизнес бастауына емес, күнделікті тамаққа, киімге, бұрынғы қарыздарды жабуға немесе тозған тұрмыстық техниканы ауыстыруға жұмсалады. Несие есебінен халықтың тұтыну белсенділігі артқанымен, бұл халықтың нақты кірісінің өскенін білдірмейді. Бұл - халықтың ертеңгі кірісін бүгін тартып алып жеу. Несиесін төлей алмай қалған азаматтардың көбеюі, коллекторлық агенттіктердің қысымы және несие тарихының бұзылуы елдегі әлеуметтік тұрақтылыққа тікелей қауіп төндіреді.

Қазақстанның банк секторы - тым шоғырланған, бірнеше ірі ойыншының монополиясына айналған жабық клуб. Активтердің, депозиттер мен несие портфельдерінің басым бөлігі санаулы ірі банктердің қолында топтасқан. Мұның салдарынан банкаралық аударымдар, қолма-қол ақша шешу, коммерциялық есепшоттарды жүргізу үшін алынатын комиссиялар тым жоғары, ал шағын және орта бизнес үшін де, қатардағы тұтынушылар үшін де нарықта нақты таңдау мүмкіндігі жоқ. Банктердің «экожүйелері» мен сервистері сырт көзге қаншалықты ыңғайлы көрінгенімен, олардың түпкі мақсаты - клиентті өз платформасында ұстап тұрып, оған көбірек тауар, қызмет және несие сату.

Банк жүйесінің ең әділетсіз тұсы - олардың капиталистік және социалистік модельдерді өздеріне тиімді етіп араластырып алуында. Банктер өздерін дербес, жекеменшік коммерциялық құрылымдармыз деп жариялайды. Олар рекордтық миллиардтаған, тіпті триллиондаған таза пайда тапқанда, бұл қаражат акционерлерге дивиденд ретінде таратылады. Алайда, банк жүйесінде дағдарыс туындап, несие портфельдері сапасыз активтерге толғанда, олар бірден мемлекеттен көмек сұрайды. Жылдар бойы Ұлттық қордан, бюджеттен және зейнетақы қорынан триллиондаған теңге проблемді банктерді құтқаруға бағытталды. Банк қожайындары сапасыз менеджмент пен қате шешімдердің зардабын өз капиталымен тартпайды. Мемлекет «банк құласа, бүкіл қаржы жүйесі құлайды» деген қорқынышпен оларды салық төлеушілердің ақшасына құтқарып келеді, бұл жүйеде өте қауіпті моральдық жауапсыздықты қалыптастырады.

Қорытындылай келе, Қазақстандағы банк жүйесі қазіргі күйінде өзін-өзі ақтайтын, ішкі айналымда ғана пайда табатын модельге жақындап қалды. Ол реалды экономикалық өсімге, жаңа жұмыс орындарын құруға немесе отандық өндірісті дамытуға толыққанды қызмет етпей отыр. Егер реттеуші орган банктерді тұтынушылық несиелеуден қайтарып, өндіріске ақша құюға мәжбүрлейтін, банктердің мемлекет есебінен байып отыруын тоқтататын және нарыққа шынайы бәсекелестік әкелетін батыл реформалар жасамаса, бұл жүйелік қайшылықтар ерте ме, кеш пе бүкіл қаржы жүйесіне кері әсерін тигізбей қоймайды.