Ірі бизнеске – 65%, шағын бизнеске – 33%: банктер кімге несие беруге құлықты?

Қазақстан банктері ірі компанияларға несие беруге бұрынғыдан ықыласты бола бастады. Ұлттық банктің 2026 жылдың екінші тоқсанына қатысты дерегі осыны көрсетеді: ірі бизнестің несие өтінімдерін мақұлдау деңгейі бір тоқсанда 10 пайыздық тармаққа өсіп, 65%-ға жеткен, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Ал шағын бизнесте бұл көрсеткіш небәрі 33%. Яғни ірі компанияның несие алу мүмкіндігі шағын кәсіпкерге қарағанда әлдеқайда жоғары.

Бұл жерде бір маңызды жайт бар. Ірі бизнестен түскен өтінім көбейген жоқ. Керісінше, олардың саны бір тоқсанда 1%-ға азайып, 235-ке түскен. Бір өтінімнің орташа көлемі де 39%-ға қысқарып, 11,5 млрд теңгені құрады. Соған қарамастан, мақұлдау көрсеткіші 65%-ға дейін көтерілді. Ұлттық банк мұны алдыңғы кезеңдерде түскен өтінімдердің қаралуымен де байланыстырады.

Орта бизнестің жағдайы өзгеше. Бұл сегментте өтінімдер саны 4%-ға өсіп, 5,3 мыңға жеткен. Бір өтінімнің орташа сомасы 927 млн теңгені құрады. Бірақ банктер соның 39%-ын ғана мақұлдаған.

Шағын бизнестегі көрсеткіш одан да төмен. Кәсіпкерлерден 904 мың өтінім түскен, ал мақұлдау деңгейі 33% болған. Оның үстіне бұл көрсеткіш бір тоқсанда тағы 1 пайыздық тармаққа төмендеген. Бір өтінімнің орташа сомасы 8%-ға қысқарып, 22,8 млн теңгеге түсті.

Осы сандардың өзі банк жүйесіндегі үлкен мәселені көрсетеді: несиеге мұқтаж кәсіпкер көп болғанымен, банктер тәуекелі төмен, қаржылық жағдайы тұрақты қарыз алушыны таңдауға бейім.

Банктер неге ірі компанияларды таңдайды?

Банктің ұстанымын да түсінуге болады. Ірі кәсіпорынның активі, тұрақты ақша айналымы, несие тарихы және кепілге қоятын мүлкі бар. Оның қаржылық жағдайын бағалау да оңайырақ. Ал шағын кәсіпкердің табысы тұрақсыз болуы, кепілі жеткіліксіз болуы немесе бизнестің нарықтағы тарихы қысқа болуы мүмкін.

Бірақ мәселе дәл осы жерде басталады.

Банк тек тәуекелі барынша аз клиентті қаржыландыруға ұмтылса, шағын кәсіпкерлікті кім қаржыландырады? Банктің негізгі қызметінің бірі – экономикадағы бос ақшаны бизнеске жеткізу. Егер қаржы негізінен онсыз да капиталы, активі мен мүмкіндігі бар компанияларға берілсе, несие экономиканың жаңа өсім нүктелерін қалыптастыру құралы болудан қалады.

Ұлттық банктің дерегіндегі 65% бен 33% арасындағы айырмашылық сондықтан жай статистика емес. Бұл – кәсіпкердің көлеміне қарай қаржыға қол жеткізу мүмкіндігі қаншалықты алшақ екенін көрсететін белгі.

Мемлекет тәуекелді бөлісіп отыр, ал банктер ше?

Тағы бір маңызды мәселе бар. Ірі бизнес сегментінде банктер «Бәйтерек» тобының жобаларын қайта қаржыландырып жатыр. Агроөнеркәсіп саласындағы жобалар Аграрлық несие корпорациясы арқылы қаржыландырылады. Орта және шағын бизнес «Даму» қорының кепілдік бағдарламаларын пайдаланады. Ауыл шаруашылығында да мемлекеттік қолдау тетіктері бар.

Демек, кәсіпкерлікті несиелеуде мемлекеттің қатысуы әлі де елеулі.

Бұл жерде заңды сұрақ туады: мемлекет кепілдік беріп, жеңілдетілген қаржы ұсынып, тәуекелдің бір бөлігін өз мойнына алып отырғанда, екінші деңгейлі банктер бизнесті өз қаражаты есебінен қаржыландыруда қаншалықты белсенді?

Қазақстанның банк жүйесі кәсіпкерлікті қаржыландыруда тек дайын мемлекеттік бағдарламалардың айналасында жүрмеуі керек. Банк кәсіпкердің кепіліне ғана емес, оның бизнес үлгісіне, ақша айналымына, нарығына және даму мүмкіндігіне де баға бере алуы қажет.

Әсіресе шағын кәсіпкер үшін бұл маңызды. Өйткені шағын бизнестің бәрінде банк талап ететін көлемде жылжымайтын мүлік немесе басқа кепіл бола бермейді. Бірақ оның тұрақты клиенті, айналымы және жұмыс істеп тұрған кәсібі болуы мүмкін.

Егер мұндай кәсіпкер несие ала алмаса, бизнесті кеңейту, жаңа құрал-жабдық сатып алу, өндіріс ашу немесе қосымша жұмыс орнын құру мүмкіндігінен айырылады.

904 мың өтінім нені көрсетеді?

Шағын бизнестен бір тоқсанның өзінде 904 мың несие өтінімінің түсуі – назар аударатын көрсеткіш. Бұл кәсіпкерлердің қарыз қаражатына сұранысы жоғары екенін аңғартады.

Бірақ сол сегменттегі мақұлдау деңгейі – 33%.

Әрине, 904 мың өтінімнің бәрін қаржыландыруға болады деу дұрыс емес. Оның ішінде қаржылық жағдайы нашар, қарыз жүктемесі жоғары немесе банк талабына сәйкес келмейтін өтініш берушілер болуы мүмкін. Сондықтан мақұлданбаған өтінімнің бәрін банктің кінәсі ретінде көрсету де әділетсіз.

Алайда үш өтінімнің шамамен біреуі ғана мақұлданатын жүйе шағын кәсіпкер үшін банк несиесінің қолжетімділігіне қатысты сұрақты күшейтеді.

Оның үстіне банктердің өздері несие беру арналарын кеңейтіп, лимиттерді ұлғайтып, өтінімдерді қарау мерзімін қысқартып жатқанын айтады. Технологиялық тұрғыдан несие рәсімдеу жеңілдегенімен, басты мәселе – қаржыға нақты қол жеткізу.

Кәсіпкерге өтінімді бес минутта толтыру мүмкіндігі емес, кәсібін дамытуға жеткілікті қаражаттың қолайлы шартпен берілуі маңызды.

Банктер экономикаға ақша беруі керек

Қазақстанда банк секторының міндеті халыққа тұтынушылық несие берумен немесе тәуекелі аз ірі компанияларды қаржыландырумен шектелмеуі тиіс.

Ұлттық банк төрағасының орынбасары Ақылжан Баймағамбетов бұған дейін елдегі банктік қаржыландыру құрылымы өзгеріп, бизнеске берілетін несие көлемі артып, тұтынушылық қарыздар нарығы біртіндеп баяулап келе жатқанын мәлімдеген.

Бұл – маңызды өзгеріс. Бірақ бизнеске берілген несиенің жалпы көлемі ғана емес, сол ақшаның кімге жеткені де маңызды.

Егер негізгі қаржы бірнеше ірі қарыз алушыға шоғырланып, мыңдаған шағын кәсіпкер үшін несие бұрынғыдай қиын қолжетімді болса, статистикадағы өсім экономиканың барлық бөлігіне бірдей әсер етпейді.

Банктердің алдында екі таңдау бар: дайын, қаржылық жағдайы мықты клиентке ғана несие беру немесе болашағы бар кәсіпкерді дұрыс бағалайтын жүйе қалыптастыру.

Біріншісі банк үшін қауіпсіз.

Екіншісі экономика үшін қажет.

Қазақстанда ірі бизнес өтінімдерінің 65%-ы, орта бизнестің 39%-ы, шағын бизнестің 33%-ы мақұлданып отыр. Бұл айырмашылықты тек «тәуекел деңгейі әртүрлі» деген бір түсініктемемен жауып қою жеткіліксіз.

Банктер шағын және орта бизнесті неге жиі қаржыландырмайтынын, қандай талап кәсіпкер үшін негізгі кедергі болып отырғанын ашық көрсетуі керек. Ал реттеуші бизнес несиесінің көлемін ғана емес, оның нақты экономикаға қаншалықты кең таралғанын да бағалауға тиіс.

Өйткені мықты компанияға несие беру қиын емес. Банк жүйесінің экономика үшін қаншалықты тиімді жұмыс істейтіні қаржыға мұқтаж, бірақ өміршең кәсіпті де танып, оған мүмкіндік бере алуынан көрінеді.