Пруденциялық нормативтерді формалды орындау мен нақты қаржылық денсаулықтың арасы алшақтап бара жатқандай.
Қазақстанның банк жүйесі соңғы жылдары сырт көзге орнықты көрінеді. Ресми есептерде капитал жеткілікті, өтімділік қалыпты, көрсеткіштер «жасыл аймақта». Алайда осы сызылған сызықтың ар жағында қаржы нарығының өзіне ғана аян әлсіз тұстары жатыр. Пруденциялық нормативтерді формалды орындау мен нақты қаржылық денсаулықтың арасы алшақтап бара жатқандай.
2025 жылдың соңына қарай Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі тек бір банктің нормативтерді орындамағанын ресми түрде тіркеді. Бұл дерек бір қарағанда болмашы жайт болып көрінуі мүмкін. Бірақ мәселе бір банкте емес, жүйенің өзінде.
Норматив орындалды ма, әлде «орындалды» деп көрсетілді ме?
Пруденциялық талаптардың басты мақсаты – қаржы ұйымдарын тәуекелден қорғау, салымшылардың ақшасын сақтау. Алайда тәжірибе көрсеткендей, нормативтерді орындау көбіне есеп үшін ғана жасалады. Банктер активтер құрылымын уақытша «әдемілеп», есеп беру күні қарсаңында балансты түзеп, ертеңіне бұрынғы қалпына қайтарады.
Экономист, қаржы талдаушысы Айдос Сариев бұл жағдайды былай сипаттайды:
«Бізде банктер нормативтерді жүйелі түрде емес, кезең-кезеңімен орындайды. Есеп беру күніне дейін капиталды уақытша ұлғайтып, тәуекелді активтерді ысырып қояды. Бұл – формалды тәртіп. Мұндай тәсіл банк жүйесінің шынайы жағдайын көрсетпейді», – дейді сарапшы.
Сарапшылардың айтуынша, негізгі проблема – капитал сапасында. Банктің капиталы бар сияқты көрінгенімен, оның едәуір бөлігі тез өтімді емес немесе бір топқа тәуелді активтерден тұрады. Ал бұл дағдарыс кезінде ең бірінші күйрейтін тұс.
Ұсақ банктер мен ірі банктер: талап бір, мүмкіндік екі түрлі
Қазақстанның банк секторы біркелкі емес. Бір жағында – активі триллионмен саналатын алыптар, екінші жағында – нарықта өз орнын енді тауып келе жатқан шағын банктер. Бірақ талап барлығына бірдей қойылады. Мұның өзі әділеттілік емес, статистикалық теңдік қана.
Қаржы нарығын зерттеуші Гүлнұр Әбілдаева осы теңсіздікке назар аударады:
«Ірі банктер тәуекелді ішке жұтып қоя алады. Оларда резерв те бар, нарыққа ықпалы да жеткілікті. Ал шағын банктер үшін бір нормативтің өзі – өмір мен өлімнің арасындағы мәселе. Сондықтан кейбір банктер талапты орындау үшін экономикалық қисынға қайшы шешімдерге барады», – дейді ол.
Мұндай жағдайда банк нарыққа қызмет көрсету үшін емес, реттеушіге есеп тапсыру үшін жұмыс істей бастайды. Ал бұл клиенттің де, экономиканың да мүддесіне сай келмейді.
Реттеуші қатаң ба, әлде тым жұмсақ па?
Қазақстанда қаржы нарығын бақылау міндеті **Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі**не жүктелген. Қағаз жүзінде агенттіктің құзыреті кең. Алайда іс жүзінде бақылау көбіне постфактум сипат алады. Яғни мәселе туындағаннан кейін ғана әрекет жасалады.
Банк саласының ардагері, бұрынғы банкир Серік Мұратов реттеушінің рөліне сын айтады:
«Бізде реттеу көбіне жазалау арқылы іске асады. Ал алдын алу, тәуекелді ерте анықтау жағы әлсіз. Банктерді тексеру бар, бірақ ол жүйелі аудитке емес, формалды тексеріске көбірек ұқсайды», – дейді ол.
Сарапшының пікірінше, реттеуші банктердің есептеріне ғана емес, олардың бизнес-моделіне де терең үңілуі керек. Қай банк қай саланы қаржыландырып отыр, тәуекел қайда шоғырланған – осы сұрақтарға нақты жауап болмайынша, тұрақтылық жай сөз болып қала береді.
Микроқаржы ұйымдарының көлеңкесі
Банк жүйесінің тағы бір осал тұсы – микроқаржы секторымен байланысы. Ресми дерекке сүйенсек, жүздеген микроқаржы ұйымының ішінде нормативтерді орындамай отырғандары бар. Бұл ұйымдар тікелей банк болмаса да, олардың тәуекелі ерте ме, кеш пе банк жүйесіне әсер етеді.
Сарапшылардың айтуынша, кейбір банктер тәуекелі жоғары клиенттерді осы микроқаржы сегменті арқылы айналып өтеді. Яғни проблема бір сектордан екіншісіне ығыстырылып, түбегейлі шешілмейді.
Сырт көзге сенімді, іштен әлсіз жүйе
Қазақстан банктері соңғы жылдары табысты. Пайда бар, дивиденд төленіп жатыр, есептер «жақсы». Бірақ бұл табыс көбіне нақты экономиканы қаржыландырудан емес, қысқа мерзімді операциялардан түсіп отыр. Ал ұзақ мерзімді инвестиция, өндіріс, өңдеу салалары әлі де назардан тыс қалып келеді.
Бұл үрдіс жалғаса берсе, банк жүйесі экономиканың қозғаушы күші емес, тек айналымдағы ақшаның күзетшісіне айналуы мүмкін. Ал мұндай модель ұзаққа бармайды.
Бір банктің норматив бұзуы – жаңалық. Ал жүйенің формализмге бой алдыруы – үлкен қауіп. Егер реттеу тек есепке, ал банктер тек көрсеткішке жұмыс істей берсе, кез келген сыртқы соққы бұл «қағаздағы тұрақтылықты» әп-сәтте шайқалтуы мүмкін.
Қаржы жүйесінің беріктігі тек цифрмен емес, сеніммен өлшенеді. Ал сенім ашықтық пен жауапкершілік бар жерде ғана қалыптасады.