Буллингсіз мектеп – әр баланың құқығы, сондықтан қоғам болып атсалысып, мектеп мәдениетін зомбылықтан ада ету – ортақ міндетіміз.
Қазақстан мектептеріндегі буллинг (балаларды қудалау, қорлау) мәселесі бүгінде қоғам назарында тұрған өткір проблемалардың бірі.
Ресми зерттеу деректеріне сүйенсек, елімізде оқушылардың 17,5%-ы анда-санда буллингке ұшырайтынын мойындаған, ал жасөспірімдердің 6,8%-ы айына бірнеше рет тұрақты түрде қатарластарынан қорлық көретінін айтқан. Сонымен қатар 11-15 жас аралығындағы балалардың 14,1%-ы өздері басқа оқушыларға буллинг жасауға қатысқанын жасырмаған. Мамандардың айтуынша, буллинг бала психикасына өте зиян, оның салдарынан балалардың өзін-өзі бағалауы төмендеп, күйзеліске ұшырайды, тіпті ауыр жағдайларда буллинг жасөспірімдерді өз-өзіне қол жұмсауға дейін итермелеуі мүмкін. Мәселен, Денсаулық сақтау министрлігінің дерегіне қарағанда 2018 жылы 11 жастағы оқушылардың кемінде 14%-ы жүйелі буллинг көрген болса, 2022 жылы бұл көрсеткіш 17,7%-ға дейін өскен – яғни проблема уақыт өте ушығып барады. Осы орайда Қазақстан Үкіметі балаларды буллингтен қорғау және оның алдын алу үшін заңнамалық деңгейде және білім беру ұйымдарында кешенді шаралар қабылдауда.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2022-2023 жылдары балаларға қарсы зорлық-зомбылық пен буллингтің алдын алу мәселесіне баса назар аударып, Үкіметке тиісті тапсырмалар берген болатын. Соның нәтижесінде елімізде алғаш рет буллинг ұғымы заңнамаға енгізілді. 2022 жылдың соңында "Бала құқықтары туралы" заңға өзгерістер еніп, буллинг түсінігі ресми түрде бекітілді. Ал 2023 жылы Әкімшілік құқықбұзушылық туралы кодекске буллинг үшін жауапкершілік қарастыратын арнайы бап қосылды. 2024 жылғы 16 маусымнан бастап кәмелетке толмағандарды буллингке (оның ішінде кибербуллингке) ұшыратқаны үшін әкімшілік жаза қолданылады. Ата-аналар мен балалар, мұғалімдер бұл жаңалықты бұқаралық ақпарат құралдарынан жақсылап түсінді. Енді мектепте біреуді жүйелі түрде мазақтап, қудалаған оқушы (буллер) анықталса, заң бойынша жазаланатыны ескертілді.
Әкімшілік кодекстегі 127-2-бап бойынша буллинг жасағаны дәлелденген жағдайда алғашында ата-анаға немесе балаға 10 айлық есептік көрсеткіш (АЕК) (2025 жылы шамамен 39 мың теңге) көлемінде айыппұл салынады немесе ескерту беріледі. Ал егер бір жыл ішінде жағдай қайталанса, айыппұл 30 АЕК-ке (шамамен 118 мың теңге) дейін өседі. Жасы 16-ға толмаған буллер баланың ата-анасы (немесе заңды өкілі) жауапқа тартылады, ал 16-17 жастағы жасөспірімдерге айыппұл тікелей тағайындалғанымен, оны бәрібір ата-анасы төлейтіні белгілі. Бұл заң нормасы 2024 жылдың ортасынан бері іске асырылып жатыр және алғашқы нәтижелер бар. 2025 жылдың басынан бері (бір жылдың ішінде) елімізде буллингке қатысты 404 әкімшілік іс қозғалып, оның 238-інде айыппұл салынған. Бұл – жаңа заңның жұмыс істей бастағанының бір көрінісі. Мәселен, 2024 жылдың қарашасында Батыс Қазақстан облысында 13 жастағы оқушы 10 жасар баланы екі жыл бойы қорлаған іс бойынша сот болып, буллердің анасына ресми ескерту түріндегі жаза тағайындалды. Осылайша, елімізде мектептегі қорқыту үшін ата-аналарды жауапқа тарту тетігі қолданысқа енді деуге болады.
Балаларды буллингтен қорғау мақсатында мұғалімдер мен мектеп әкімшіліктеріне де заң аясында міндеттемелер жүктелді. Егер педагог өз сыныбында немесе мектебінде оқушыға қатысты буллинг фактісін байқап, оны жасырса немесе құзырлы органдарға хабарламаса – ол да әкімшілік жауапкершілікке тартылады. ӘҚБтК-тің 127-1-бабына енгізілген өзгеріске сәйкес, балаға зорлық-зомбылық не буллинг жасауды жасырған мұғалімге 10 АЕК айыппұл салынады (қайталанса, сома ұлғаяды). Бұл талап мектептерді буллинг оқиғаларын жасырып қалмай, дер кезінде ашып, полицияға хабарлауға ынталандырады.
Сонымен қатар қылмыстық заңнамаға да өзгерістер енгізіліп, балаларға қатысты зорлық-зомбылық әрекеттеріне жаза қатайтылды. Мәселен, буллингтің аса ауыр салдары болса (мысалы, жәбірленуші өзіне қол жұмсауға итермеленсе), бұған кінәлі адамға 9 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы көзделген. Бұрын бұл шекті жаза 8 жыл еді.
Балалар құқығын қорғау комитетінің мәліметінше, 2023 жылдан бастап еліміздің білім беру ұйымдарында буллингтің алдын алу үшін кешенді жұмыстар жүруде. 2022 жылдың желтоқсанында Оқу-ағарту министрлігі білім ордаларында буллингтің алдын алу ережелерін бекітіп, әр мектепте арнайы ішкі алгоритмдер қабылданды. 2023-2024 жаңа оқу жылынан бастап барлық мектептер мен колледждерде отандық «Dosbol LIKE» атты антибуллинг бағдарламасы енгізілді. Бұл бағдарлама аясында оқушылармен конфликтілерді конструктивті шешу, эмпатия және қарым-қатынас мәдениетін дамыту бойынша апта сайын арнайы сабақтар өткізілуде. Сонымен бірге, барлық білім беру ұйымдарында бұрынғы тәрбие жұмысы тәжірибесіндегі «Жеке қауіпсіздік сабақтары» аптасына бір рет қайта жүргізіле бастады. Әр сынып сағаты кезінде 10 минут бөлініп, балаларға үш ай сайын қайталанып отыратын арнайы тақырыптар өтеді. Онда интернеттегі қауіп-қатерден қорғану, алаяқтықтан сақтану, төтенше жағдайда не істеу және зорлық-зомбылықтың алдын алу мәселелері түсіндіріледі.
Мектеп психологтары мен әлеуметтік педагогтардың жұмысы да күшейтілді. Барлық облыстарда балалар мен ата-аналарға кеңес беретін жедел желі – 111 байланыс орталығы тәулік бойы қызмет етеді. Сондай-ақ елімізде жасөспірімдер мен жастарға медициналық-психологиялық көмек көрсететін 157 «Жастар денсаулық орталығы» жұмыс істейді. Мектептерде проблемаларды ерте анықтауға бағытталған ерте хабарлау алгоритмі енгізілуде. Республика бойынша әр білім мекемесінде балаға қатысты зорлық немесе буллинг туралы ақпарат дереу учаскелік инспектор мен жоғары ұйымдарға жеткізілетін жүйе бар. Білім министрлігінің хабарлауынша, осындай ерте анықтау алгоритмі 2025 жылдың өзінде 3 мыңнан астам баланы дер кезінде қамқорлыққа алып, қиын жағдайдан шығаруға көмектескен. Сонымен бірге, 17 мыңнан аса педагог буллинг пен агрессияның алдын алу бойынша арнайы оқытудан өтті. Бұл – бүкіл мектептерде бірыңғай профилактика стандартын қалыптастыруға септігін тигізеді.
Балаларды буллинг пен зорлық-зомбылықтан қорғау ісі үнемі жетілдіруді талап етеді. Қазір Парламентте «Құқықбұзушылықтардың профилактикасы туралы» жаңа заң жобасы қаралуда, ол балалар құқығын қорғау жүйесін одан әрі күшейтуді мақсат етеді. Бұдан бөлек, 2026-2030 жылдарға арналған «Қазақстан балалары» атты бірыңғай бағдарлама әзірленіп жатыр. Бұл құжаттар мемлекеттік органдардың және мектептердің өзара үйлесімді жұмысын қамтамасыз етіп, балаға төнетін қауіптердің алдын алуды жаңа деңгейге шығаруды көздейді.
Қорытындылай келе, Қазақстанда мектеп ішіндегі буллинг мәселесі бұрын жабық тақырып саналса, қазір ашық айтылып, оған қарсы институционалдық шаралар қабылданып жатыр. Заңнамалық түзетулер ата-ана мен мектептің жауапкершілігін арттырып, буллерлерді жазалауға мүмкіндік берді. Мектептерде тәрбие жұмысын күшейту, психологиялық қолдау жүйесін дамыту арқылы буллингтің алдын алу тетігі қалыптасуда. Әрине, бір күнде барлық проблема шешілмесі анық – ең бастысы, мемлекет бұл мәселеге бей-жай қарамай, балалардың қауіпсіз ортада білім алуына жағдай жасауды көздеп отыр. Буллингсіз мектеп – әр баланың құқығы, сондықтан қоғам болып атсалысып, мектеп мәдениетін зомбылықтан ада ету – ортақ міндетіміз.