Жалдамалы үйлердің қауіпсіздігі: Түркістан облысындағы оқиға және жалпы мәселелер

2025 жылғы желтоқсанда Түркістан облысы Төлеби ауданында жаңадан пайдалануға берілген бес қабатты тұрғын үйде қайғылы оқиға болды.

Арендалық (жалдамалы) үйдің подъезі үстіндегі темір қалқа опырылып, подъезге кірмек болған екі жасөспірімнің үстіне құлап түсті. Екеуі түрлі жарақаттармен ауруханаға жеткізілді, бір балаға миына МРТ тексерісі секілді қосымша ем-дом қажет болды (оның шығынын отбасы өздері өтеуде). Абырой болғанда, бұл оқиғадан балалар аман қалды, дегенмен жалдамалы баспана сапасының төмендігі адам өміріне қаншалықты қауіпті екенін көрсетті.

Апат болған көпқабатты үй – мемлекеттің мұқтаж жандарға арнап берген жалдамалы тұрғын үйлерінің бірі. Бұл үйлер биылғы көктемде ғана пайдалануға беріліп, тұрғындар сәуір айында қоныстана бастаған екен. Алайда кіре сала жаңа пәтер иелері үйдің сапасына байланысты көптеген проблемаларға тап болған. Тұрғындардың айтуынша, үйде қабырғаларда сызат пайда болған, едендегі линолеум көтеріліп кеткен, шатырдан су ағады, пәтер ішіне ылғал кіріп, көгеріп жатыр. Терезелер дұрыс оқшауланбағандықтан, жел соғып, суық кіреді. Ауладағы жер төсеніші дұрыс жасалмаған,жаңбыр суы жиналып, топырақ опырылып, шұңқырлар пайда болды. Сонымен қатар, кәріз құдықтары жиі толып, аулаға қалдық су тарайды. Яғни жаңа салынған үйде тұрғындардың қауіпсіздігі мен жайлылығына кері әсер ететін кемшіліктер жетіп артылады.

Тұрғындар алғашқы күндерден-ақ жергілікті билікке шағымданғанымен, үйлерді салған құрылыс компаниялары мен тапсырыс берушілер мәселені толық шешпеген көрінеді. Бұл үйлерді жеке инвесторлар салған – яғни, мемлекеттік тапсырыс бойынша емес, жеке құрылыс компаниялары өз қаржысына тұрғызып, кейін оларды жергілікті әкімдік сатып алған. Атап айтқанда, Түркістан облысы Төлеби ауданының құрылыс бөлімі бұл көпқабатты жалдамалы үйлерді инвестордан сатып алып, әлеуметтік кезектегі азаматтарды қоныстандырған. Үйлердің құрылысын жүргізген мердігер компания да, техникалық қадағалаушы да жеке фирмалар болғаны ресми жауапта көрсетілген. Құрылыс барысында мемлекеттік сәулет-құрылыс бақылау басқармасы тексеріс жүргізгенімен, пайдалануға беру алдында анықталған кемшіліктер бойынша арнайы акт жасалмаған екен. Соған қарамастан, үйлер қабылданып, тұрғындарға берілген.

Үйді пайдалануға бергеннен бірнеше ай өтпей жатып, осындай төтенше жағдайдың орын алуы құрылыс сапасындағы жүйелі мәселелерді әшкереледі. Құлаған қалқанға кім кінәлі? Ресми ақпаратқа сүйенсек, аталған үйдің кіреберіс қалқасының опырылуына үйді салған мердігер мен тапсырыс беруші компаниялар тікелей жауапты деп танылды. Яғни, бұл оқиға құрылыс жұмыстарында кеткен ақаудың салдары екенін әкімдік те мойындап отыр. Дегенмен оқиғадан кейін тәуелсіз техникалық сараптама жасалды ма, ол жағы ашық айтылған жоқ. Сондай-ақ, мемлекет бұл үйлерді сатып алуға бюджеттен қанша қаражат жұмсағаны туралы сұраққа жергілікті әкімдік жауап бермей, құнын жария етпеген. Бұл да қоғамда көптеген күмән туғызады – сапасыз үйді мемлекет қымбатқа сатып алған жоқ па деген сауалдар бар.

Төлеби ауданының Ленгер қалашығындағы бұл оқиға жалдамалы әлеуметтік тұрғын үй проблемаларының бетін ашып берді. Өкінішке қарай, мұндай жағдай тек Түркістан облысымен шектелмейді. Қазақстанның өзге өңірлерінде де мемлекет қаржысына салынған немесе сатып алынған жаңа үйлердің сапасы жиі сынға ұшырап жатады. Мысалы, Солтүстік Қазақстандағы Петропавл қаласында 2023 жылы әлеуметтік осал топтарға арнап салынған көпқабатты үйлерден жаңа қоныстанған тұрғындар бірден олқылықтар тапқан. Петропавлда 2023 жылдың желтоқсанында пайдалануға берілген әлеуметтік тұрғын үйдің жертөлесі көктем сайын суға толып, іргетасы сөгіле бастаған. Шатырдан жаңбыр суы сорғалап, қабырғалары дымқыл тартады екен. Бұл үйде тұратын тұрғындардың айтуынша, жаңа пәтерде өмір сүру мүмкін емес – подъезд ішін су басып, қабырғалар жарылып, есіктер дұрыс жабылмайды.

Петропавлдағы бұл тұрғын үй де дәл солай халықтың әлеуметтік әлжуаз топтарына арналған. Жетім балалар, жалғызбасты аналар, мүмкіндігі шектеулі жандар, көпбалалы отбасылар мен зейнеткерлерге салынған үйде тұрғындар ұзақ жыл кезекте тұрып, жаңа қонысқа қол жеткізген еді. Алайда қуаныштары су сепкендей басылды – жаңа үйдің кемшіліктері шығып, тұрғындар тығырыққа тірелді. Әкімдікке шағымданғанмен, жергілікті билік мердігерге кінә артуға асығар емес. Петропавл қаласы әкімдігі өкілдері көпқабатты үйдің жертөлесін су басуына қатты жауған жаңбыр мен жер асты сулары себеп болды деп түсіндіруге тырысты. Төтенше жағдайлар қызметі су сорып жатқаны, ауа райы түзелген соң жертөледегі мәселені қайта қарастырып, жөндейтінін айтқан. Осылайша, жергілікті атқарушы орган мәселені табиғи құбылыспен байланыстырып, құрылыс сапасына қатысты жауапкершіліктен тыс қалуға тырысатыны байқалады.

Петропавлдағы жағдайдың тағы бір алаңдатарлығы – жаңа үйлердің кепілдік мерзімінің аяқталуы. Тұрғындар күткен жөндеу жұмыстары созылып, құрылыс компаниясының кепілдік міндеттемесі биыл бітсе, кейін кемшіліктерді түзету тіпті қиынға соқпақ. Айта кету керек, Петропавл қаласында дәл осындай 6 жалдамалы тұрғын үй салынған (жалпы 600 пәтер) және бұл жобаға мемлекет қазынасынан 7 миллиард теңге бөлінген. Яғни қомақты қаржы жұмсалған үйлердің сапасыз болып шығуы – мемлекет қаржысының тиімсіз игерілуі ғана емес, халықтың өміріне төнген қауіпті де білдіреді.

Жалдамалы әлеуметтік тұрғын үйлерге қатысты бұл мысалдар жүйелі мәселелер барын көрсетеді. Мемлекеттен баспанаға мұқтаж ретінде үй алған азаматтар сапасыз құрылыс пен жауапсыз мердігерлердің зардабын тартуда. Ең өкініштісі – баспаналы болып қуанған көпбалалы отбасылар мен мүмкіндігі шектеулі жандар енді өз үйлерінде өмірлеріне алаңдап отыр. Мәселен, Ленгердегі жалдамалы үйде тұратын тұрғындар «балаларымыздың өмірі үшін қорқамыз, үйдің кем-кетігі толық жөнделетініне сенбейміз» дейді. Осы бағыттағы үйлерді қабылдап алуда жергілікті әкімдіктер тарапынан бақылау әлсіз екені аңғарылады. Сарапшылардың пікірінше, әлеуметтік тұрғын үй құрылысына және оны пайдалануға беруге қойылатын талаптар қатаңдатылып, тәуелсіз техникалық қадағалау күшейтілуі қажет. Әр өңірде жаңадан тапсырылатын баспаналардың сапасы мұқият тексеріліп, кемшіліктері дер кезінде түзетілмесе, мұндай үйлер «аса қауіпті нысанға» айналуы ғажап емес.

Аз қамтылған, әлеуметтік осал топтарға арналған үйлер сапалы әрі қауіпсіз болуы тиіс,өйткені бұл адамдардың басқа таңдауы жоқ, олар осы баспаналарға ғана арқа сүйейді. Сондықтан өңірлердегі жалдамалы тұрғын үйлердің құрылыс сапасы мен пайдалану жағдайын мемлекет жіті назарда ұстап, қайғылы оқиғалардың қайталануына жол бермеуі керек. Түркістан облысындағы оқиға елге сабақ болып, жауапты тұлғалар тиісті шара қолданады деген үміт бар. Болашақта халықты қолжетімді баспанамен қамту жобалары сапамен ұштасып, мұқтаж жандар қауіпсіз үйлерде тұра алатын күн туады деп сенгіміз келеді.