Астанада LRT-ны іске қосуға дайындық қалай жүріп жатыр?

Астанадағы LRT – тек көлік жобасы емес. Ол – елордадағы ұзаққа созылған құрылыстың символына айналған, қоғамда үміт пен күмәнді қатар тудырған инфрақұрылымдық жоба. Бір кездері тоқтап қалған, қайта жанданып, жылдар бойы созылған бұл құрылыс енді соңғы кезеңге жақындады.

2025 жылғы 29 қыркүйекте жүйе ресми түрде тестілік эксплуатацияға кірді. Пойыздар жүргізушісіз режимде сынақтан өтіп жатыр. Бірақ бүгінгі басты сұрақ «қашан ашылады?» емес.Нақты сұрақ – LRT іске қосылғанда ол қауіпсіз, тұрақты және қала өміріне кірігіп жұмыс істей ала ма? Өйткені кез келген ірі көлік жобасының соңғы кезеңі – ең қиын кезең.

LRT-ның негізгі құрылыс бөлігі аяқталғанымен, жоба әлі толық дайын емес. Қазір жүйе тестілік эксплуатация кезеңінде. Бұл кезеңде пойыздар жолаушысыз жүреді және барлық техникалық жүйе кешенді тексерістен өтеді. Тест кемінде алты айға созылады. Алғашқы сынақтарда пойыздар қысқа учаскеде, төмен жылдамдықпен қозғалады, кейін толық желі бойынша тексеру басталады.

Сынақ барысында автоматты басқару жүйесі, платформалық есіктердің синхронды жұмысы, радиобайланыс пен диспетчерлік басқару, электрмен жабдықтау және апаттық жағдайлар сценарийлері толық тексеріліп, LRT жүйесі кешенді сынақтан өтуде. Бұл – «көзге көрінбейтін» кезең. Бірақ дәл осы кезең LRT-ның болашақ қауіпсіздігін анықтайды. Қалалық көлік жүйесінде қауіпсіздік бірінші орында болғандықтан, инженерлер мен операторлар жолаушыларды отырғызбас бұрын жүздеген сценарийді сынақтан өткізеді.

Эстакадалар мен тіректер тұрғызылып, станциялардың негізгі құрылымы аяқталғанымен, қазіргі жұмыс көпшілікке байқала бермейді. Қазір станциялардың ішкі әрлеуі аяқталып, инженерлік жүйелер біріктіріліп, қауіпсіздік жүйелері тестіленіп, вагондар жеткізіліп, сонымен қатар LRT персоналы толық даярлықтан өтуде. 2025–2026 жылдар аралығында LRT-ға арналған кадрларды оқыту бағдарламасы басталды. Операторлар, диспетчерлер және техникалық мамандар бірнеше айлық оқудан өтуде. Теориялық дайындық Қазақстанда жүргізілсе, практикалық кезеңнің бір бөлігі шетелде өтеді.

Бұл кезең ерекше маңызды. Өйткені жүргізушісіз жүйе болғанымен, LRT толық автомат емес. Оның қауіпсіз әрі тұрақты жұмыс істеуі үшін жоғары білікті мамандар қажет. Яғни қазір жоба «бетоннан» емес, жүйеден құралып жатыр. LRT бойынша ең үлкен қоғамдық мәселе – сенім. Себебі соңғы жылдары жоба мерзімі бірнеше рет өзгерді.

Жобаның іске қосылу мерзімі 2026 жылдың бірінші тоқсаны, жақын айлар немесе көктемге қарай толық іске қосу мүмкіндігі ретінде әртүрлі айтылып келеді. Бұл қайшылық емес, техникалық реализм мен саяси коммуникацияның айырмасы.

Инженерлер үшін басты талап – қауіпсіздік. Егер жүйе толық тексерілмесе, іске қосу кейінге қалуы мүмкін. Ал қала билігі үшін тұрғындарға нақты мерзім айту маңызды. Сондықтан мерзімдердің «жылжуы» көбіне сынақ нәтижесіне байланысты: жүйе барлық тексерістен сәтті өтсе – іске қосу жылдамдайды, ал кемшілік анықталса – сынақ ұзарады. Бұл кез келген мегаполистегі ірі көлік жобасына тән процесс.LRT-ның техникалық дайындығынан бөлек, қоғам үшін тариф пен қалалық көлікпен интеграция мәселесі шешуші рөл атқарады.

Алдын ала айтылған мәліметтерге қарағанда, жол жүру құны шамамен 200 теңге болуы мүмкін. Бірақ нақты тариф іске қосуға жақын уақытта жарияланады. Ең маңыздысы – LRT жеке жүйе болып қалмауы керек. Ол автобус бағыттарымен және қоғамдық көлік төлем жүйесімен толық бірігуі тиіс. Егер LRT-ға жету үшін бірнеше көлік ауыстырып, қосымша ақы төлеу қажет болса, жолаушы ағыны төмен болады. Ал дұрыс интеграция жасалса, LRT қала қозғалысының негізгі артериясына айналуы мүмкін.

Қала билігі LRT Есіл мен Нұра аудандарындағы көлік жүктемесін азайтады деп отыр. Бірақ бұл тек пойыздың жүруіне емес, көлік жүйесінің толық қайта құрылуына байланысты. LRT-ға қатысты қоғамдық сенім бірнеше кезеңнен өтті. Алғашында жобаға үлкен үміт болды, кейін құрылыс тоқтап сенім әлсіреді, қайта жандану кезеңінде күмән күшейді.

Енді жоба іске қосылар алдында қоғам нақты нәтиже күтеді. Қоғамды ең алдымен жүйенің қауіпсіздігі, уақытылы жүруі, тарифтің қолжетімділігі және басқа көлікпен ыңғайлы байланысы қызықтырады. Бұл сұрақтарға ашық жауап берілмесе, жоба техникалық тұрғыда дайын болса да, қоғамдық қабылдау әлсіз болуы мүмкін. Сондықтан сарапшылар LRT бойынша ашық ақпарат саясатын күшейтіп, сынақ кезеңінің барысы туралы тұрақты есеп беріліп, қауіпсіздік аудитінің нәтижелері жарияланып, тариф пен жеңілдіктер жөнінде нақты түсіндіру жүргізіліп, іске қосу критерийлері алдын ала қоғамға таныстырылуы қажет екенін айтады.

Қоғам үшін «қашан ашылады?» деген сұрақтан гөрі «қалай іске қосылады?» деген сұрақ маңыздырақ болып отыр. LRT іске қосылуы тек көлік жүйесіне ғана емес, қаланың экономикалық және имидждік келбетіне де әсер етеді. LRT-ның сәтті іске қосылуы инвесторлар үшін маңызды сигнал болып, қалалық басқару сапасын көрсетіп, жаңа аудандардың дамуына серпін беруі мүмкін.

Ал керісінше, іске қосу тағы ұзаса немесе жүйе тұрақсыз жұмыс істесе, бұл сенімге кері әсер етеді. Сондықтан LRT – тек көлік жобасы емес, қаланың басқару қабілетінің де сынағы.

Астанадағы LRT қазір шешуші кезеңге келді. Құрылыстың ең ауыр бөлігі артта қалды. Енді алда жүйені толық сынақтан өткізу, кадр даярлау, тариф пен интеграцияны нақтылау кезеңі тұр. Бұл кезең сырт көзге баяу көрінуі мүмкін. Бірақ дәл осы кезең жобаның ұзақ мерзімді табысын анықтайды.
LRT іске қосылған күні тек пойыз жүре бастамайды – сол күні қала инфрақұрылымына деген сенім қайта қалыптасады. Егер жоба қауіпсіз, тұрақты және ашық коммуникациямен іске қосылса, LRT Астананың жаңа көлік дәуірін бастайды. Ал дайындық асығыс жүргізілсе, ол тағы бір ұзақ талқыланатын жобаға айналуы мүмкін. Сондықтан бүгінгі басты сұрақ – «қашан ашылады?» емес. Басты сұрақ – қалай ашылады?