Экономист Айдархан Құсайынов банктердің артық пайдасы туралы пікірлерге эмоциясыз қарау қажет екенін айтады.
Қазақстанның банк секторы былтыр шамамен 3 триллион теңгеге жуық табыс тапқан. Құрғақ статистикаға айналған осы көрсеткіштің артында үлкен экономикалық сұрақ тұр. Елде несие қымбат, кәсіпкерлік сектор қаржыға зәру, ал халықтың нақты табысы инфляция қысымында тұрғанда, банктердің рекордтық пайдасы қоғамда заңды күмән туғызады.
Банктер өз табысын қорландыру құнының жоғары болуымен түсіндіреді. Яғни олар үшін ақша тарту қымбат, сондықтан несие де арзан болмайды деген уәж айтылады. Алайда ашық деректерді сараласақ, жағдай біржақты емес.
Банк секторының жалпы міндеттемесі шамамен 60 триллион теңгені құрайды. Тартылған қаражат бойынша төленген сыйақы көлемі 5,26 триллион теңге. Орта есеппен алғанда, бұл шамамен 8 бен 9 пайыз деңгейіндегі шығын. Дегенмен бұл көрсеткіштің ішінде валюталық қаражат бар. Елдегі долларлану деңгейін ескерсек, теңгедегі нақты қорландыру құны шамамен 11 пайыз шамасында қалыптасады.
Қаржы нарығында тәуекелсіз орналастыру мөлшерлемесі 17 пайызға дейін жетіп отыр. Осы арадағы айырма банктердің негізгі табыс көздерінің бірі екені анық. Экономист Ғалым Құсайыновтың пікірінше, мәселе тек мөлшерлеме айырмасында емес, пассивтер құрылымындағы теңгерімсіздікте жатыр. Ағымдағы шоттарға пайыз төлеуге тыйым салынғандықтан, банктер бұл қаражатты іс жүзінде нөлдік мөлшерлемемен тартады. Валюталық депозиттер бойынша да шекті мөлшерлеме төмен деңгейде бекітілген.
Қарапайым тілмен айтқанда, банк халық пен бизнестің ақшасын арзанға тартып, жоғары мөлшерлемемен қайта орналастырады. Бұл банктің табиғи қызметі. Бірақ соңғы жылдары осы айырманың ауқымы кеңейіп, табыстың көлемі айтарлықтай өсті.
Соңғы төрт жыл бойы банк секторы тұрақты жоғары пайда көрсетіп келеді. Осы кезеңде халықтың нақты табысы айтарлықтай артты деу қиын. Кәсіпкерлік субъектілері қымбат несиенің қысымын сезінуде. Нақты сектор көбіне мемлекеттік бағдарламалар арқылы ғана қаржыландырылып отыр. Мұндай жағдайда қаржы жүйесіндегі тепе теңдік туралы сұрақ туындауы заңды.
Тағы бір маңызды жайт сектордағы шоғырлану деңгейі. Үздік алты банк активтердің басым бөлігін иеленіп отыр. Таза пайданың негізгі үлесі де солардың қолында. Нарықтағы салмақ аз ғана ойыншының қолына шоғырланған сайын, бәсекенің әлсіреуі қаупі артады. Ал бәсеке әлсіреген жерде мөлшерлеме де, шарт та тұтынушының пайдасына шешіле бермейді.
Экономист Айдархан Құсайынов банктердің артық пайдасы туралы пікірлерге эмоциясыз қарау қажет екенін айтады. Оның пікірінше, есептеулерде банктердің өз капиталы ескерілмей жатады. Ұзақ мерзімді несиені ұзақ мерзімді депозитпен ғана қамтамасыз етуге болады. Қорландыру құны кей жағдайда 14 пен 16 пайызға дейін жетуі мүмкін. Мұндай жағдайда несиенің қымбат болуы белгілі бір дәрежеде түсінікті.
Дегенмен мәселе тек пайыздық циклде емес. Банк өндіріс орны емес, ол қосылған құн өндірмейді, қайта бөлу қызметін атқарады. Сондықтан банк секторының табысы нақты экономикадағы кірістің қайта бөлінуі есебінен қалыптасады. Егер қаржы секторының табысы өсіп, ал нақты сектордың мүмкіндігі тарылса, бұл ұзақ мерзімді тұрақтылыққа әсер етуі мүмкін.
Қазіргі кезең жоғары пайыздық мөлшерлеме кезеңі. Мұндай жағдайда банктердің табысы артады. Ертең мөлшерлеме төмендесе, табыстылық та қысқаруы ықтимал. Бұл нарық заңы. Алайда қоғам үшін маңыздысы бір ғана көрсеткіш емес, экономикалық теңгерім.
Банктер табыс табуға тиіс. Бірақ сол табыс экономиканың өзге салаларын тұншықтырмауы қажет. Қаржы жүйесі экономиканың тірегі болуы керек, үстем саласы емес. Егер тепе теңдік сақталмаса, бүгінгі 3 триллион теңге ертең экономикалық дисбаланстың белгісіне айналуы мүмкін.