Қазақстан 2026 жылғы су тасқынына дайын ба?

Көктемгі су тасқыны – жыл сайын қайталанатын табиғи тәуекел, ал 2024 жылғы ірі су басудан кейін қоғам «2026 жылдың көктеміне дайындық қалай?» деп заңды түрде сұрайды. Төтенше жағдайлар министрлігінің дерегінше, елде 1242 су тасқыны қаупі бар елді мекен тіркелген және өткен маусым қорытындысымен бұл тізім жаңартылған, деп хабарлайды Sn.kz ақпарат порталы.

Ресми мәліметте инженерлік қорғаныс жұмыстарының көлемі де беріледі: дамба мен вал нығайту, дренаж, су өткізу құрылыстары, канал-арық, арна түзету және тазалау сияқты жұмыстар белгілі бір шақырыммен өлшеніп отыр. Ал Қазгидромет 2026 жылғы су тасқынына алдын ала гидрологиялық болжам ұсынып, кейін өзендер ашылған соң апта сайын қысқа мерзімді болжамдар жарияланатынын хабарлаған. Демек «дайынбыз ба?» деген сұрақтың жауабы үш бөліктен тұрады:

• тәуекел картасы (қайда?)

• инженерлік қорғаныс (не істелді?)

• жедел әрекет ету әлеуеті (болса не істейміз?)

Тәуекел картасы: 1242 елді мекен неліктен маңызды? Министрлік су тасқыны маусымынан кейін ел бойынша су басу қаупі бар елді мекендер тізімі өзектендірілгенін және бүгінде 1242 су басу қаупі бар елді мекен бар екенін хабарлады.  Бұл сан тәуекелдің кең екенін көрсетеді, мәселе тек бір өзен аңғары немесе бір облыспен шектелмейді.

Ал өңірлік деңгейдегі ресми есептер тәуекелдің «нақты» екенін байқатады. Мысалы, Шығыс Қазақстан облысы бойынша 71 су басу қаупі бар елді мекен бар екені, қысқы кезеңдегі жауын-шашын нормадан жоғары болғаны, ал өңірдің су басу қаупі жоғары аймақ ретінде бағаланатыны айтылған.

Хабарлау жүйесі ретінде сирена құрылғылары, SMS және мобильді қосымшалармен қатар қажет болғанда «Mass Alert» қолданылатыны да көрсетіледі.

Инженерлік дайындық: дамба, дренаж және «тар жерден» су өткізу. 2026 маусымына дайындық аясында министрлік инженерлік қорғаныс жұмыстарының жиынтық көлемін атап өтті: 91,2 км қорғаныс дамбалары мен валдары салынды/жөнделді/нығайтылды; 37,5 км дренаж жүйелері салынды немесе қалпына келтірілді; автожолдар мен теміржолдар астына 160 су өткізу құрылысы орнатылды/ауыстырылды; 117,8 км канал және арық жасалды; 26,6 км жағалауды бекіту және түбін тереңдету жұмыстары жүргізілді; өзен арналарын 41,2 км түзету және 29,3 км арнаны тазалау орындалған. Бұл – тек «жоспар бар» деген сөз емес, физикалық жұмыстың көлемін көрсететін индикатор.

Аймақтық мысалдар да бар. Қарағанды облысы бойынша инженерлік жоспардағы 138 шараның 53-і орындалғаны, 12 км қорғаныс дамбасы нығайтылғаны, 17,5 км өзен арнасында санация жүргізілгені ресми хабарламада көрсетілген.

Павлодар облысында арық жүйелері салу және су өткізу құбырларын орнату секілді шаралар аталады.  

Солтүстік Қазақстан облысында жол инфрақұрылымын су өткізгіштер арқылы күшейту және елді мекендерді жер үйінділерімен қорғау бағытындағы жұмыстар сипатталған. Бұл жерде сараптамалық түйін біреу: тәуекел өңірге қарай әртүрлі (қар суы, өзен тасуы, мұз кептелісі, тау өзендері), сондықтан инженерлік шешімдер де «бір шаблонмен» емес, жер бедері мен гидрологияға сай болуы тиіс.  

Қазгидромет 2026 жылғы көктемгі су тасқынына алдын ала болжам ұсынып, болжам суық маусымдағы жауын-шашын, топырақтың қату тереңдігі және жер бетіндегі мұз қабаты сияқты индикаторларға сүйенетінін айтады; әрі өзендер мұздан ашылғаннан кейін апта сайын қысқа мерзімді гидрологиялық болжамдар жарияланатынын хабарлайды.

Бұл – тәуекелді басқарудағы ең әлсіз позицияны (уақыт факторы) күшейтетін қадам: «қашан қауіпті?» сұрағына жиі жаңартылатын жауап керек. 

Болжамды нақтылау бағытында Су ресурстары және ирригация министрлігі жұмыс кеңесі өткенін хабарлап, талқылауда «Tasqyn» ақпараттық жүйесі, TALSIM-NG гидрологиялық моделі және статистикалық талдауға негізделген болжамдар қолданылғанын көрсетеді; сондай-ақ су көлемі, жауын-шашын, топырақ ылғалдылығы және шекаралас елдерден алынған болжамды ақпарат қаралған.

Сараптамалық тұрғыда бұл дұрыс бағыт: бір ғана дереккөзге тәуелді болмай, бірнеше модель мен мониторинг нәтижесін «қиыстыру» болжам қателігін азайтады.

Жедел жауап беру әлеуеті және материалдық дайындық туралы айтар болсақ, дайындықтың «екінші қабаты» – оқиға болғанда әрекет ету. Бұл жерде өңірлік сандар шешуші: жеке құрам, техника, мотопомпа, жүзу құралдары, құм қаптары, эвакуация пункттері. Мысалы, Алматы облысы бойынша ресми мәліметте 1 136 адамнан тұратын азаматтық қорғау күштері тобы, 347 техника бірлігі, сондай-ақ 42 гидропост бар екені және «Tasqyn» жүйесі қолданылатыны айтылады.

Батыс Қазақстан облысы деңгейінде жарияланған деректерге сүйенсек, көктемгі су тасқыны кезінде тартылатын күш-құрал тобы 4568 адам, 2009 техника, 128 жүзу құралы және 482 мотопомпа ретінде көрсетілген, қапшық қоры да бөлек аталады.

Мұндай көрсеткіштер дайындықтың барын дәлелдейді, бірақ «дайынбыз» деген сөздің нақты өлшемі – логистика уақыты, байланыс тұрақтылығы, эвакуация пункттерінің жылыту/су/медицинамен қамтамасыз етілуі және шешім қабылдау жылдамдығы. Ресми деректерде бұл параметрлер толық ашық берілмейтіндіктен, дәл осы бөлікте «нақтылануы тиіс» сұрақтар көп.

Су тасқынына дайындықтың қаржылық жағы күрделі: инженерлік жұмыстардың нақты құны көбіне жергілікті бюджеттер, жолдарды күтіп ұстауға бөлінген қаражат және қажет болғанда Үкімет резерві арқылы жабылады (жеке объектілер бойынша ашық детализация жоқ). 2024 жылғы республикалық бюджет туралы заңда Үкімет резерві 330 973 865 мың теңге көлемінде бекітілгені және ТЖ министрлігі шығынында мемлекеттік материалдық резервті қалыптастыру мен сақтауға 8 855 460 мың теңге қарастырылғаны көрсетілген. Бұл баптар тек су тасқынына ғана арналмағанымен, төтенше жағдайдың материалдық базасын ұстап тұру логикасын түсіндіреді.

Құқықтық жағынан «Азаматтық қорғау туралы» заң төтенше жағдайдың алдын алу және жою, азаматтық қорғаныс жүйесінің ұйымдастырылуы және мемлекеттік материалдық резерв сияқты бағыттарды қамтитыны ресми құқықтық базада көрсетіледі. Су тасқынына қатысты су саясаты да жаңарып жатыр: су ведомствосы жаңа Су кодексі су объектілерін қорғау талаптарын кеңейтіп, соның ішінде шағын өзендер мен көлдерге қатысты шектеулерді күшейткенін және жергілікті органдардың су қорғау аймақтарын анықтау міндетін бекіткенін ресми түрде түсіндірген.  Осы екі қабат (азаматтық қорғау + су заңнамасы) «кім жауап береді?» және «қандай алдын алу шаралары міндетті?» деген сұрақтарға институционалдық жауап береді.

Оқырманға практикалық ұсыныстар:

• Біріншіден, өз өңіріңіз бойынша ресми қауіп картасын және эвакуация пункттерінің тізімін (мекенжайы, байланысы, сыйымдылығы) іздеңіз: әкімдік пен ТЖ департаментінің сайтында, сондай-ақ хабарлау жүйелері арқылы (SMS, сирена, мобильді қосымшалар) бұл ақпарат берілуі тиіс.

• Екіншіден, «үй деңгейіндегі» дайындықты күшейтіңіз: ауладағы қарды шығару, арық-каналдың бітелмеуі, жертөле мен төменгі қабаттағы электр қауіпсіздігі, құжат көшірмелері мен дәрі-дәрмек жинағы.

• Үшіншіден, қоғамдық бақылауды талап етіңіз: 1242 елді мекеннің қайсысында қандай инженерлік шара жасалды, ол тәуекелді қаншалықты төмендетті және оған қанша қаржы жұмсалды деген сұрақтар «дайындық» ұғымын нақты етеді.

Ресми дерек қазір орындалған жұмыс көлемін жақсы көрсетіп отыр; ендігі маңызды қадам – сол жұмыстың сапасы мен тиімділігін ашық индикаторлар арқылы көрсету.